Қазақша рефераттар

Дрозофила шыбыны

Сабақтың тақырыбы

Жыныс генетикасы

Білімділік

Генетика заңдылықтарын түсінуді нығайту, тұқымқуалаушылық арқылы ата-тектік қасиеттердің берілуі туралы білімді тереңдету.

Дамытушылық

Дүниетанымды қалыптастыру, өзін-өзі дамытуға тәрбиелеу, өзіне деген сенімді арттыру және ізденіске бағыттау.

Тәрбиелік

Өз бетінше дұрыс әрі адамгершілік тұрғысынан жауапты шешім қабылдай алатын тұлға қалыптастыру.

Сабақтың түрі

Аралас сабақ

Білім стратегиясы

Психологиялық ойын сабағы

Сабақ әдістері

Сұрақ-жауап, іздендіру, салыстыру

Көрнекіліктер

  • Слайдтар
  • Микроскоп
  • Дайын микропрепарат (дрозофила)
  • Өсірілген дрозофила шыбыны
  • Портреттер: Г. Мендель, Т. Морган

Пәнаралық байланыстар

Тарих

Ғылыми жаңалықтардың ашылу жылдары

Химия

Жасушаның химиялық құрамы

Әдебиет

Ұлттық тұрпат, ұлттық сана, тектілік және туыстан берілетін өнегелі мінез-құлық

Сабақтың құрылымы

I. Ұйымдастыру кезеңі

2 минут
  • Оқушыларды түгендеу.
  • Құрал-жабдықтарын тексеру.
  • «Сәттілік» кезеңі: оқушылардың жылы лебізі.

II. Үй тапсырмасын тексеру

10 минут

Эпилог / пролог: «Мен — жеке тұлғамын»

«Ішкі сәуле» ойыны (жұптық жұмыс): оқушылар бір-біріне қарама-қарсы сұрақ қояды. Мақсаты — сұраққа нақты әрі қысқа жауап беру.

Экспликация I: лездік сұрақтар

  1. 1. Генетика ғылымы нені зерттейді? — тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті.
  2. 2. Г. Мендельдің 1-заңы қалай аталады? — біркелкілік заңы.
  3. 3. Организмнің сыртқы белгілер жиынтығы — фенотип.
  4. 4. Моногибридті будандасу дегеніміз не? — бір белгісі бойынша айырмашылығы бар дараларды будандастыру.
  5. 5. Тұқым қуалаушылық деген не? — ата-анадан ұрпаққа берілетін қасиет.
  6. 6. Көрінбей қалатын белгі — бәсең (рецессивті) белгі.
  7. 7. 35 жылдан кейін Мендель заңдарын қайта ашқан ғалымдар — Де Фриз, К. Корренс, Э. Чермак.
  8. 8. Генетика пәнінің негізі қашан қаланды? — 1900 жылы.
  9. 9. AA — қандай генотип? — гомозиготалы доминантты (басым).
  10. 10. AA (қызыл гүл) × aa (ақ гүл) будандастырғанда F1 қандай болады? — 100% қызыл гүлді ұрпақ.
  11. 11. Дигибридті будандастыруда алынатын белгілер мысалы — сары, тегіс; жасыл, бұдыр.
  12. 12. Г. Мендель кім? — тұқым қуалау заңдылықтарын ашқан чех ғалымы.
  13. 13. Дигибридті будандастыруда F2 ұрпақтарының қатынасы — 9:3:3:1.
  14. 14. Тұқым қуалайтын белгі жасушаның қай бөлігінде орналасады? — ядрода.
  15. 15. Ген дегеніміз не? — хромосоманың белгілі бөлігінде орналасқан тұқымқуалау ақпаратының өлшем бірлігі.

III. Жаңа білімді игеру

18 минут

Экспликация II: «Өз іс-әрекетімді болжаймын»

Цитогенетика ғылымының дамуы нәтижесінде жануарлардың аталық және аналық жасушаларында айырмашылық бар екені анықталды. Адамның дене жасушаларында 46 хромосома болады, олар 23 жұп түзеді.

Оның 44 хромосомасы (22 жұп) еркектерде де, әйелдерде де мөлшері мен қызметі жағынан бірдей. Бұлар аутосомдар деп аталады. Ал 23-жұп — жыныстық хромосомалар.

XX: аналық жыныс

Х хромосомасы бар жұмыртқа жасушасын Х хромосомасы бар сперматозоид ұрықтандырса, зиготада XX жұбы түзіледі. Мұндай зиготадан аналық даралар жетіледі.

XY: аталық жыныс

Х хромосомасы бар жұмыртқа жасушасын Y хромосомасы бар сперматозоид ұрықтандырса, зиготада XY түзіледі. Мұндай зиготадан аталық даралар жетіледі.

Сүтқоректілерде аналық жыныс — гомогаметалы, ал аталық жыныс — гетерогаметалы.

Т. Г. Морган және жыныспен тіркескен тұқым қуалау

Томас Хант Морган — тұқым қуалаудың хромосомалық теориясын жасаған америкалық генетик. Ол зерттеу нысаны ретінде жеміс шыбыны дрозофиланы қолданды.

Белгілердің жыныстық хромосомалар (X және Y) арқылы ұрпақтан-ұрпаққа берілуі жыныспен тіркескен тұқым қуалау деп аталады.

Дрозофиладағы айқас тұқымқуалау (criss-cross)

Қызыл көзді аталық дрозофиланы ақ көзді аналықпен шағылыстырғанда, F1 ұрпақта аналықтар әкесінен қызыл көзді белгіні, ал аталықтар анасынан ақ көзді белгіні алады. Осылайша белгілер айқас (criss-cross) тұқым қуалайды: белгі аналықтан ұлға, әкеден қызға беріледі.

Жыныстық хромосомаларда орналасқан гендер анықтайтын белгілердің тұқым қуалауы Мендель сипаттаған ажырау заңдылықтарынан кей жағдайларда өзгеше көрінеді. Адамда Х хромосомамен тіркескен жыныспен тұқым қуалайтын 60-қа жуық белгі бар.

IV. Бекіту

12 минут

Коррекция: «Еркін таңдау жасаймын»

1) «Жұмбақ жәндікті тап» ойыны

Микроскоп арқылы пробиркадағы белгісіз жәндікті анықтау: дрозофила шыбыны.

2) Генетикалық есептер

Есептер жыныспен тіркескен тұқым қуалауды (әсіресе гемофилия, дальтонизм) талдауға бағытталған.

Есеп №1

Әкесі сау, ал шешесі гемофилия гені бойынша гетерозиготалы болса, отбасының ұрпақтары қандай болады?

Берілгені (P)

XᵸY × XᴴXᵸ

Қорытынды

  • Қыздар: сау немесе тасымалдаушы.
  • Ұлдар: сау немесе гемофилиямен ауыратын.

Есеп №2

Шешесі сау (гомозиготалы), әкесі гемофилиямен ауыратын болса, ұрпақтары қандай болады?

Берілгені (P)

XᴴXᴴ × XᵸY

Қорытынды

  • Қыздар: барлығы тасымалдаушы.
  • Ұлдар: барлығы сау.

Есеп №3

Әкесі дальтоник болған отбасында ұлдың дальтоник болуы мүмкін бе?

Бұл белгі Х хромосомамен тіркескендіктен, ұл бала X хромосоманы анасынан алады. Сондықтан ұлдың дальтоник болуы анасының генотипіне байланысты: анасы тасымалдаушы немесе ауру болса, ұлда дальтонизм болуы мүмкін.

V. Бағалау және үй тапсырмасы

3 минут

Рефлексия: «Нәтижені бағалаймын»

Оқушылар өз жауаптарын, есеп шығару тәсілдерін және жыныспен тіркескен тұқым қуалау туралы түсінігін бағалап, қысқаша қорытынды жасайды.