Отбасы құқығы, ұғымы негіздері мен принциптері туралы
Отбасы құқығы: ұғымы, негіздері және принциптері
Отбасы құқығы — некеге тұру, туыстық, бала асырап алу және баланы отбасы тәрбиесіне қабылдаудың өзге де нысандары негізінде туындайтын отбасылық қатынастарды, сондай-ақ оларға байланысты өзіндік (мүліктік емес) және мүліктік қатынастарды реттейтін құқық саласы.
Реттелетін қатынастар
- Неке қатынастары (ерлі-зайыптылардың құқықтары мен міндеттері).
- Ата-ана мен бала арасындағы қатынастар.
- Бала асырап алу және қамқоршылық/қорғаншылық.
- Отбасылық тәрбиеге қабылдаудың өзге нысандары.
Қатынастардың табиғаты
Өзіндік (мүліктік емес)
Ар-намыс, бедел, ата-ана мәртебесі, өзара қамқорлық, тәрбиелеу міндеті сияқты жеке сипаттағы байланыстар.
Мүліктік
Отбасы мүшелерінің құқықтары мен міндеттеріне байланысты мүліктік мәселелер (мысалы, материалдық қамтамасыз ету).
Отбасы құқығы мен азаматтық құқықтың арақатынасы
Отбасы құқығының пәнін құрайтын қоғамдық қатынастар өзіндік те, мүліктік те болуы мүмкін. Алайда бұл екі құқық саласында аталған қатынастардың басымдығы бірдей емес.
Азаматтық құқықтың басымдығы
Азаматтық құқықтың негізгі міндеті — мүліктік қатынастарды реттеу. Ол өзіндік қатынастарды, әдетте, мүліктік қатынастардан туындаса немесе заңда арнайы нұсқау болса ғана реттейді.
Отбасы құқығының басымдығы
Отбасы құқығы үшін бастысы — өзіне тән жеке (мүліктік емес) қатынастарды реттеу. Ал мүліктік қатынастар отбасы мүшелерінің жеке құқықтары мен міндеттеріне тікелей байланысты түрде қарастырылады.
Жеке сенім және құқықтық реттеудің шегі
Жеке қатынастардың басымдығы туралы айтқанда, маңызды бір жайтты ескеру қажет: отбасылық қатынастардың барлығы бірдей толық көлемде құқықтық реттеуге оңай бағына бермейді. Профессор О.С. Иоффе жеке отбасылық қатынастарды заңды тұрғыда нормалаудың объективтік мүмкіндіктері белгілі бір дәрежеде шектеулі екенін, мұндай қатынастардың сырттан бақылауға толық көнбей кететінін атап көрсеткен.
Неке-отбасы қатынастарының өзекті ерекшелігі
Отбасылық байланыстардың өзегінде көбіне бір-біріне деген жеке сенім жатады. Бұл сенім — ерлі-зайыптылар, ата-аналар мен балалар, қорғаншылар мен қамқоршылар және қамқорлыққа алынғандар арасындағы қатынастарға тән сипат.
Мысал: бала асырап алу
Бала асырап алу өз мақсатына, әдетте, асырап алушы мен асырап алынушы арасында өзара сенім орныққан жағдайда ғана жетеді.
Құқықтық реттеудің тиімділігі
Егер өзара сенім болмаса немесе жоғалса, мұндай қатынастарды неке және отбасы туралы заң нормаларымен реттеу көбіне тиімсіз, не тиімділігі шамалы болуы мүмкін.
Ғылыми көзқарас
Отбасы құқығын зерттеуші кеңес ғалымы Е.Н. Ворожейкин жеке сенімге негізделмеген отбасылық қатынастарды «жасанды» деп бағалау керек екенін атап өткен. Көп жағдайда мұндай қатынастар тоқтауға тиіс немесе өзге тәсілдермен реттеледі деген пікір білдірген.