Бұларға қалай сүйсінбессің
Химия ертегілері: ұғымды оқиға арқылы түсіндіру
Төмендегі шағын хикаялар химиядағы негізгі заңдылықтарды ертегі тілімен жеткізеді: металдардың қасиеттері, тотығу-тотықсыздану, гидролиз, ерітінділер, сапалық реакциялар және бейорганикадағы төрт іргелі класс.
Тақырып
Металдар
алтын, мыс, мырыш, сынап
Тақырып
Органика
майлар, спирттер
Тақырып
Көміртек айналымы
CO₂, әкті су, CaCO₃
Тақырып
Бейорганика
оксид, қышқыл, негіз, тұз
Металдар патшалығы
Ерте заманда Металдар патшалығы болыпты. Олар күн сәулесінде жарқырап, түнде ай нұрымен сәулеленген сұлу шаһарда өмір сүрген екен. Патшалықты ақылды, салмақты әрі көркімен ерекшеленетін Алтын басқарыпты.
Қызғаныштан туған қастандық
Барлық металдар Алтынды құрметтесе де, Мыс қана оны ұнатпайды. Ол алтынның ақылын да, сұлулығын да іштен қызғанып: «Мен де әдемімін: ол сары болса, мен қызыл-сарымын. Неге патша болмаймын?» деп өзіне-өзі тыным таппайды.
Бір түні патшалық ұйқыға кеткенде, Мыс сарайға ұрланып кіріп, Алтынды шаһар сыртына алып шығып, жерді терең қазып көміп тастайды. Сөйтіп ешкімге білдірмей таққа өзі жайғасады.
Әшкере болу және тотығу
Күн артынан күн өтеді. Мыс күнге қарап беті қызып әлек болады. Күн ысыған сайын түсі қошқылданып, жүдей береді. Бұл өзгерісті Алтынның шапшаң әрі ақылды уәзірі Сынап байқап қалады.
Сынап металдарды жинап: «Мына патша біздің бұрынғы падишамызға ұқсамайды. Бұл — залым Мыс. Алтынды табайық!» дейді.
Ашуға мінген металдар Мысты отқа тастайды. Сол сәтте Мыс тотығып, беті қошқылданып шыға келеді. «Біреуге ор қазба — өзің түсесің» деген сөз осындайдан қалғандай.
Алтынның тот баспайтыны және «ем»
Амалсыз Мыс қылмысын мойындайды да, Алтынды көмілген жерінен шығарады. Жер астында қанша жатса да, Алтын бұрынғыдан да нұрлана түседі. «Алтынды тот баспайды» деген ұғым осыдан тарағандай.
Мыс өз қателігінен қатты күйзеліп: «Енді өмір бойы қап-қара болып қаламын ба?» деп жылайды. Ежелден ақылды Алтын кек сақтамай, оны кешіреді де, сутекке толы ыстық моншаға шомылдырып, Мысты қайта қалпына келтіреді.
Органика еліндегі Май
Ертеде химия елді мекенінде органикалық заттар ұлтынан шыққан Май деген толықша қыз болыпты. Анасының аты — Глицерин, әкесінің аты — Карбон екен.
Сыныптастары көп болса да, Май тұйық мінезді болып, Сумен ойнағанды ұнатады. Екеуі гидролиз ойынын ойнаудан жалықпайды. Ал көршілері — органикалық еріткіштер. Май олармен араласпаған соң, олар кейде дөрекілік танытып ренжітіп кетеді.
Достары Майдың үйіне қонаққа барғанды жақсы көреді: ол қонақтарын тойдырып, қайтарда маргарин мен майонез беріп жібереді. Кейде сабын, олифа, бояу, лак сияқты сыйлықтар да береді екен.
Түйін
Майлардың гидролизі, сабындану және май өнімдерінің тұрмыстағы қолданысы оқиға арқылы меңзеледі.
«Күміс» болған мыс сақина: көзбояушылықтың химиясы
Жантас пен Жандостың айласы
Бір ауылда Жантас пен Жандос деген құрдастар өмір сүріпті. Бір күні кездесіп, ақша табудың «жолын» іздейді. Жантас апасынан алған сары сақинаны көрсетіп: «Бұл — мыс сақина» дегенін айтады да, оны күмістей етіп алдап сатуды ұсынады.
Ол зертханадан ұрлап алған «сиқырлы сұйықтыққа» сақинаны 20–30 секундқа салып алады. Шынында да сақина күміс түске еніп, көзге күмістей көрінеді.
Жандос сақинаны сату үшін химиялық той-думанға барады. Бірақ дәл ортасында Жантас өзі шығып: «Бұл алаяқ сап-сары жез сақинасын күміс деп сатпақ!» деп айқай шығарады. Жандос абдырап қалады.
Зерденің түсіндірмесі
Сол сәтте Зерде есімді досы түсіндіреді: мыс сақина сынап(II) нитраты ерітіндісіне салынса, беті уақытша ағарып, күмістей болып көрінеді.
Бірақ уақыт өте келе ол қабат қолмен сүртіледі немесе сынап буланып, сақина қайтадан бастапқы түсіне келеді. Сондықтан «ауыстырып жіберді» деген күдік — жай ғана химиялық құбылыстың салдары.
Жандос ұялып қалса да, бір шешімге келеді: химияны терең оқып, мұндай алдауға енді алданбау.
Сәрсембек жайлы хикая: спирттер әлемі
Әңгімелеуші Федя өз көршілерін таныстырады: көршісінің аты — Сәрсембек. Оның екі ұлы бар: үлкені — Кеңес, кішісі — Береке. Берекенің Мерей, Эльмира, Перизат, Бану есімді қыздары, ал Кеңестің Эленора мен Гүлнара атты қыздары бар. Мінез-құлық сипаттамалары арқылы спирттердің айырмашылықтары меңзеледі.
Сұрақ
Сәрсембек, Береке, Кеңес, Мерей, Эльмира, Перизат, Бану, Эленора, Гүлнара кімдер? Федя деген кім?
Жауап (сәйкестік)
- Федя — фенол
- Сәрсембек — спирт
- Береке — бір атомды спирттер
- Кеңес — көп атомды спирттер
- Мерей — метил спирті
- Эльмира — этил спирті
- Перизат — пропил спирті
- Бану — бутил спирті
- Эленора — этиленгликоль
- Гүлнара — глицерин
Металдар патшасы: Архимедтің тәжі
Грекиядағы Сиракуз қаласының патшасы Гиерон зергерлеріне таза алтыннан тәж жасауды бұйырады. Тәж уақытында дайын болып, патшаға тапсырылғанымен, ол зергерлер әлдене қосып жіберді ме деп күдіктенеді.
Патша ұлы ғалым Архимедтен тәждің тазалығын тексеруді сұрайды. Архимед алдымен тәждің салмағын өлшеп, кейін оны суға батырып, ығыстырылған судың мөлшерін анықтайды. Осы арқылы тәждің тығыздығын бағалап, күміс қосылғанын дәлелдеген екен.
Негізгі ұғым
Тығыздық пен ығыстыру әдісі — зат құрамын жанама түрде тексерудің классикалық тәсілі.
Мырыш туралы ертегі: ақ бояудың құпиясы
Ертеде бір елде айтқанынан қайтпайтын қаһарлы патша болыпты. Ол бүкіл сарайын кетпейтін әрі бүлінбейтін ақ бояумен бояғысы келеді. Шеберге бір-ақ тәулік уақыт беріп, орындамаса жазалайтынын ескертеді.
Амалсыз шебер бір металл қаңылтырды алып, оны қарын сөліндей әлсіз қышқылы бар (шамамен 5% HCl) ыдысқа салады. Газ бөлініп, реакция жүреді. Кейін алынған ерітіндіге күйдіргіш сілті қосқанда ақ тұнба түзіліп, артық сілтіде қайта еритіні байқалады.
Ол сілтіні мөлшерлеп қосып, ақ тұнбаны бөліп алады да, жоғары температурада қыздырып, бәрімізге белгілі ақ бояуды алады. Осылайша патшаның сарайын бояп, тапсырманы орындайды.
Сұрақ
Қаңылтыр неден жасалған?
Реакция тізбегі
Zn → ZnCl2 → Zn(OH)2 → Na2ZnO2 → Zn(OH)2 → ZnO
Мыс және көк бояу: шам тұғырының жұмбағы
Бір әке шамға қарап отырып қиялға шомады: «Адам қызығатындай қымбат асыл зат жасап шығарсам!» Қызы оның не ойлап отырғанын сұрағанда, әкесі қымбат затты балауыз шамнан емес, шамның тұғырынан алуға болатынын айтады.
Ол шамды жағып, тұғырда қара қақ пайда болғанша күтеді. Қара қақты алып қышқылға салғанда көк түсті ерітінді түзіледі. Осы ерітіндіге күйдіргіш сілті қосқанда тұнба одан әрі әдемі көк түске айналады. Қоспаны кептіргенде керемет көк бояу шығады.
Сұрақ
Әкесі ғажайып бояуды қалай алды? Шам тұғыры қандай заттан жасалған?
Жауап (тізбек)
Cu → Cu2O → CuO → CuSO4 → CuCO3 → Cu(OH)2
Көмірдің «қарадан аққа» айналуы
Жаздың бір жайлы күнінде Алмас шопан атасының үйіне демалуға келеді. Бір күні қой жайып жүріп, ол қара тас тауып алады. Сурет салып көрсе, қара із қалдырады.
Түсте от жағып, сүт пісіріп ішкен соң бала маужырап ұйықтап кетеді. Сол кезде қолындағы тас отқа түсіп, тұтанып түтінденеді. Өткінші жаңбыр түтінді жерге сіңіріп, әкті суға айналған ерітінді ағады. Күн шыққан соң жылудан ерітінді буланып, ұсақ ақ тастар шашылып қалады.
Оянған Алмас жаңбырдың қара тасты ақ тасқа айналдырғанын көріп таңырқайды. Ақ тасты жазып көрсе, ол да ақ із қалдырады.
Сұрақ
Қара тас не? Ақ тас қалай пайда болды?
Жауап (тізбек)
C → CO2 → H2CO3 → Ca(HCO3)2 → CaCO3
Тастан «қызу» алу: сөнбеген құпия
Бір күні Асқар екі жолдасымен аралға аң аулауға барып, теңіз дауылына тап болады. Тоңған соң от жағуға кіріседі, бірақ жел отты өшіре береді. Олар отты аппақ, жұмсақ тастармен қоршайды.
Таңертең от сөніп қалады, сіріңке жоқ. Сонда Асқар: «Отсыз да жұмыртқа пісіре аламын» дейді. Ол ақ тастардың отпен жанасқан бетін ұсақтап, шұңқырға салады да, үстіне су құяды. Тастар бажылдап, бу шығып, біраздан соң жұмыртқалар піседі.
Бұл — сиқыр емес, заттардың бір-бірімен әрекеттесуінен туған құбылыс.
Негізгі ой
Кейбір минералдар су қосқанда жылу бөледі; тұрмыстық «ғажайып» химиялық реакциялардан туады.
Оксид, қышқыл, негіз және тұз: Бейорганиканың төрт ұлы
Ерте-ерте, ертеде, химияның жерінде, элементтер елінде Бейорганика деген қарт өмір сүріпті. Оның төрт ұлы болыпты. Бір күні қарт балаларын шақырып: «Әрқайсың бір апта ішінде зерттеп, өмірге азық болатын зат әкеліңдер» деп өсиет айтады.
Уәделі күні ұлдары олжалы оралыпты. Сөйтіп, бейорганикалық әлемнің төрт іргелі тірегі анықталады.
Сұрақ
Қарттың төрт ұлы кімдер? Әкелген олжалары не?
Жауап
- Оксид — қышқылдық және негіздік оксидтер
- Негіз — сілтілер және ерімейтін негіздер
- Қышқыл — оттекті, оттексіз; негізді қышқылдар
- Тұз — қышқыл қалдығы мен металл (немесе аммоний) иондарынан түзілетін қосылыстар
Содан бері осы төрт ұғым химияны жүйелі түсінудің «өмірлік азығына» айналыпты.