Сәлем сөзі туралы түсінік
Жұмыстың жалпы сипаты
Бұл жұмыстың негізгі бағыты — халқымыздың дәстүрлі амандасу әдебінің қалыптасу жолдарын ашып көрсету, әдептілік пен әдепсіздіктің тартысын пайымдау, әрі амандасудың өмірлік міндет ретіндегі мәнін түсіндіру. Дұрыс амандасу — күнделікті дағды ғана емес, адамның тәрбиесі мен қоғамдағы қарым-қатынасының айнасы.
Мақсаты
«Сәлем түзелмей, әлем түзелмейді» деген халық даналығының мәніне үңілу; мұсылман қауымындағы сәлемдесу дәстүрі мен оның мағынасы туралы зерттелген еңбектерді жүйелеп, талдау.
Міндеті
Жасөспірімдер мен жастар арасында батысқа еліктеп амандасу түрлерінің қазақ қоғамына жат екенін және оның денсаулыққа да айтарлықтай пайдасы жоқ екенін түсіндіру.
Өзектілігі
Баспасөзде «Қалай амандасып жүрміз?» деген алаңдаушылық жиі айтылады. Үлкендер жастардың дәстүрден алыстауына сын білдіргенімен, оған нақты, салмақты жауап пен өзгеріс әрдайым байқала бермейді. Бұл жұмыс — көпшілікке ой тастауға ұмтылыс.
Өзектіліктің күтілетін нәтижесі
Ұлттық әдеп, тарих және медицина тұрғысынан берілген деректерге сүйене отырып, жастар мен жасөспірімдер арасындағы батысқа еліктеп амандасу үрдісін ата-бабадан қалыптасқан әдебімізге сай амандасумен алмастыруға ықпал ету.
Дереккөздер
- Асылов Ү., Нұсқабайұлы Ж. Әдеп: инабаттылық дәрістері. Алматы, 1991.
- Хадистер: Мұхаммед пайғамбардың өсиеттері.
- «Поцелуй Иуды. Герпес» тақырыбындағы материалдар (медициналық деректер).
- М. Әуезов, Абай жолы роман-эпопеясы.
Жоспар
- 1.«Сәлем» сөзі туралы түсінік. Сәлемдесу.
- 2.Сәлемдесу жөніндегі хадистегі ақыл-кеңестер.
- 3.Бұрынғылар қалай амандасқан?
- 4.Қол алысып амандасу қайдан шыққан?
- 5.Қазіргі қоғамдағы етене жақындасып амандасу қайдан келген?
- 6.Етене жақындасып амандасуды медицина неге қолдамайды?
- 7.Қалай сәлемдесу керек?
- 8.Қорытынды.
«Сәлем» сөзінің мәні
«Сәлем» — араб тіліндегі «ассалам» (тыныштық, бейбітшілік) сөзінің қазақ тіліне бейімделіп, фонетикалық өзгеріске түскен түрі. Арабтар осы сөз арқылы амандасады. Ислам дінін қабылдағаннан бері қазақ қоғамында да амандасу көбіне осы сөзден бастау алған.
Сәлемдесу — ізет пен сый-құрмет
Сәлемдесу (амандасу) — адамның адамға көрсететін ықыласы, ілтипаты, сыйластығы. Күнделікті өмірде біз талай адаммен кездесеміз, талай ортаға кіреміз. Сол сәттердің бәрінде ең әуелі арада сәлемдесу жүреді.
Адамзат ертеден-ақ бейбіт, тыныш өмірді аңсаған. Сол аңсардың әлеуметтік көріністерінің бірі — сәлемдесу әдебінің қалыптасуы. Сәлемдесудің құндылығы адамдардың бір-біріне жылы мейірім, кең пейіл танытуында, достық пен жақындықты білдіруінде.
Кім бірінші сәлем беруі керек?
Хадисте келтірілетін әдеп қағидаларына сүйенсек, бірінші болып сәлем берудің реті мынадай:
- Атты адам жаяуға сәлем береді.
- Жүріп келе жатқан адам отырғанға сәлем береді.
- Азшылық көпшілікке сәлем береді.
- Жасы кіші жасы үлкенге сәлем береді.
- Ер адам әйел адамға бірінші болып сәлем беруі керек деген ұстаным да айтылады.
Бұрынғылар қалай амандасқан?
Ұлттық салт-дәстүрімізді көркем түрде шежірелеген М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясынан да амандасу әдебінің өлшемін аңғаруға болады: күнделікті тұрмыста кездесе берген сайын беттен сүйіп амандасу немесе әр кездескен сайын құшақтасу жиі ұшыраспайды. Құшақтасу көбіне сағынысып көріскен туыстар мен жақын құрбылар арасында көрінеді.
«Абай бұл хабарға қуанып, бас ие берді. Сақалы ақ болса да, әлі қапсағай денесі, қайратты жүзі кәрілікке мойымаған Дәркембай Абайға кең құлаш жайды… — Айналайын жалғызым, арысым! — деп, қапсыра қысып, бетінен сүйді…»
Сөз қадірін биік қойған қазақ «Сәлем — сөздің анасы» деп бағалаған. Бұқар жыраудың жыр жолдарында да осы ой айқын көрінеді:
Құдіретімен жаратқан,
Он сегіз мың ғаламды айт.
Ақтан сия танытқан
Дәуіт пенен қаламды айт.
Сөйлеу үшін жаратқан
Сөз анасы — сәлемді айт!
Қол алысып амандасу қайдан шыққан?
Қол алысып амандасудың тарихы өте ертеден бастау алады деген пайым бар. Ежелгі дәуір адамдары өзіне ұқсас бейтаныс жанмен кездескенде, қастық ниеті жоқ екенін білдіру үшін оң қолын көтеріп, «қарусызбын» деген ишара жасаған. Кейін бұл үрдіс әртүрлі өркениеттерде дамып, адамдар бір-біріне қару ұстамағанын көрсету үшін қол алысатын әдет қалыптастырған.
Етене жақындасып амандасу қайдан келді?
Беттен сүйіп немесе құшақтасып амандасу көбірек тараған аймақ ретінде Еуропа елдері аталады. Бұл үрдістің қазақ қоғамына енуін түсіндіретін бірнеше себеп жиі айтылады:
- Жастардың еліктеушілігі.
- Телеарналар мен медиаконтентте батыстық үлгілердің үздіксіз көрсетілуі.
- Шет ел азаматтарымен араласудың бұрынғыдан кеңеюі.
Неге медицина етене жақындасып амандасуды құптамайды?
Етене жақындасып амандасу (беттен сүю, құшақтасу) жұқпалы аурулардың таралу қаупін арттыруы мүмкін. Медициналық тұрғыда мұндай байланыс арқылы жұғуы ықтимал аурулар ретінде тұмау, туберкулез, сифилис, гепатит, герпес сияқты дерттер аталады.
Герпес туралы қысқаша
Герпес вирусы ағзаға енгеннен кейін белсеніп, тері бетінде белгі беруі мүмкін; дене қызуының көтерілуі, әлсіздік байқалады. Көп адамның ағзасында бұл вирус тасымалдаушы күйде болуы ықтимал екені жиі айтылады. Осы себепті медицина мамандары жақын физикалық контактіге негізделген амандасу түрлеріне сақтықпен қарауға кеңес береді.
Сондықтан қауіпсіздік пен гигиена тұрғысынан әр ортада, әр жағдайда амандасудың қолайлы, мәдениетті әрі қауіпі төмен түрін таңдаған дұрыс.
Қалай сәлемдесу керек?
Сәлемдесудің ең басты шарты — жылы шырай. Бұл жерде сәлем беруші мен сәлем алушының қас-қабағы, бет-жүзінің құбылысы, дауысы маңызды рөл атқарады. Сәлемнің өзі ғана емес, оны қалай айту — адамның тәрбиесін танытады.
Көз көреді, аяқ жүреді, ауыз жұтады — бұлардың бәрі адамның өзіне қызмет етеді. Ал жылы жүз, әсем күлкі, әуезді үн — айналадағы адамдарға сый болатын қасиеттер. Олар қарым-қатынасты жұмсартады, көңілге дақ түсірмейді, жақсылыққа бастайды.
Әркім өз қас-қабағын, бет-жүзін, дауыс ырғағын қадағалап, алдындағы адамға жақсы әсер қалдыруға талпынып, сәлемдесу мәдениетін саналы түрде қалыптастырғаны жөн.
Қорытынды
Қорытындылай айтқанда, әр адам кіммен, қай жерде, қандай жағдайда жолығып тұрғанын ескеріп, салт-дәстүрімізден айнымай, барынша сыпайы әрі әдепті сәлемдесуге дағдылануы керек. Сәлем беру — өткінші міндет емес, өмірлік міндет. Ендеше, одан жаңылуға да, жалығуға да қақымыз жоқ.