Қобыланды батыр жырынан үзінді тыңдайсыздар
Көрнекіліктер мен кештің форматы
Кештің көрнекілігі ретінде интерактивті тақта, слайдтар, бейнефильм, музыка, қанатты сөздер, батырдың киіміндегі жыршы бейнесі, сондай-ақ М. Ғабдуллиннің шығармаларынан құралған шағын көрме ұсынылады.
Кештің мазмұны
- Өмірдерек пен қоғамдық қызметке шолу
- Әдебиетке және фольклортануға қосқан үлесі
- Презентация, бейнефильмдер, көркем мәтіндер
- «Қобыланды батыр» жырынан үзінді
Негізгі ой
Бұл кеш Мәлік Ғабдуллиннің ерлік, қайсарлық және адамгершілік қасиеттерін танытуға, оның ғалымдық еңбегі мен ұстаздық жолын жас ұрпаққа үлгі етуге бағытталған.
Мәлік Ғабдуллин: батыр, ұстаз, ғалым
Мәлік Ғабдоллаұлы Ғабдуллин — Кеңес Одағының Батыры, педагог, публицист, академик, қазақ әдебиетіндегі рухани мұраны зерттеген фольклортанушылардың бірі, Көкшетау қаласының құрметті азаматы. Оның тұлғасы батырлық пен ғылымды қатар ұштастырған сирек болмыстардың бірі ретінде бағаланады.
Туған жері мен отбасы
Мәлік Ғабдуллин 1915 жылы Көкшетау өңірінде, Зеренді көлінің сыртындағы Қойсалған деген жерде (қазіргі Мәлік Ғабдуллин атындағы елді мекен) дүниеге келді. Құжатта туған күні 15 қараша деп көрсетілгенімен, қызы Майдан Ғабдуллинаның айтуынша, әкесі өзін «қараша күзде алғаш қар жауған күні туғанмын» деп еске алып, отбасында сол күнді туған күні ретінде атап өтетін болған.
Әкесі Ғабдолла Елемісов — сауатты адам. Дегенмен жиі сырқаттанып тұрғандықтан, отбасының негізгі шаруашылық ауыртпалығы анасы — ақылды да мейірімді Әлия Оспанқызының иығына түскен.
Білім жолы
1923 жылы Қойсалғаннан 3–4 шақырым жердегі Құлет ауылында бастауыш мектеп ашылып, Мәлік сол мектепте 4 жыл оқиды. Алғашқы ұстазы — Рамазан Нұғыманов.
Кейін Көкшетау қаласындағы балалар коммунасында 7-сыныпты аяқтайды. 14 жасынан бастап белгілі жазушы Сәбит Мұқановтың тәрбиесін көреді. Білімін жетілдіру үшін Алматыға келіп, жұмысшы факультетіне түседі.
1931 жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтына қабылданып, қазақ тілі мен әдебиеті факультетін тәмамдайды. 1935 жылы «Пионер» газетінде редактор болып қызмет етеді, 1936–1938 жылдары Қызыл Армия қатарында болады. 1938 жылы аспирантураға түседі. Кандидаттық диссертациясын аяқтау кезеңінде соғыс басталады.
Ерлік пен ақылдың бірлігі
Ерлік ақылмен, ал ақыл санамен келеді. Санаң жетілсе — ғалым. Ерлік пен ақыл ұштасса — батыр боласың.
Мәлік Ғабдуллиннің өмірі осы ойдың нақты дәлелі: ол майданда ерлік көрсетсе, бейбіт күнде ғылым мен ұстаздыққа адал қызмет етті.
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы ерлігі
1941–1945 жылдары Мәлік Ғабдуллин Ұлы Отан соғысына қатысып, 1941 жылдың қыркүйегінен соғыс аяқталғанға дейін Отан қорғау борышын абыроймен атқарды. Ол аға политрук болып, И. В. Панфилов атындағы 8-гвардиялық дивизия құрамында жауға қарсы шайқасты.
Холм маңындағы шайқас
1942 жылы Новгород облысындағы Холм қаласы маңындағы ұрыста Мәлік Ғабдуллин бір топ сарбазға басшылық етеді. Ол басқарған жауынгерлер жаудың тісіне дейін қаруланған бөлімшесіне тойтарыс беріп, кескілескен ұрыс барысында екі танкіні гранатамен жарып, 12 солдатты тұтқынға алады.
Ұрыс кезінде жарақат алғанына қарамастан, ол шайқасты тоқтатпай, қарсыласқа оқ жаудырып, жауынгерлердің рухын көтереді.
Марапат
Осы ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен (№1035) Мәлік Ғабдуллинге 1943 жылғы 30 қаңтарда Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Ол сондай-ақ Ленин орденімен және «Алтын Жұлдыз» медалімен марапатталды.
Бұл марапат — жеке ерліктің ғана белгісі емес, майдандағы қазақ жауынгерлерінің қажыр-қайратына берілген әділ баға ретінде де қабылданды.
Бауыржан Момышұлымен рухани байланыс
Мәлік Ғабдуллин мен Бауыржан Момышұлы арасындағы рухани байланыс Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында қалыптасты. 1941 жылы Алматы түбінде жасақталған 316-атқыштар дивизиясы құрамында екі тұлға майдан шебіне бірге аттанды: Мәлік — автоматшылар ротасының саяси жетекшісі, Бауыржан — батальон командирі.
Соғыс жағдайына байланысты олар жиі жүздесе алмаса да, ой-пікірлерін хат арқылы бөлісіп отырды. Хаттардың көпшілігі төте жазумен жазылған, барлығы бірдей сақталмаған. Мәлік Ғабдуллиннің өз айтуынша, соғыс кезінде кейбір материалдары бомба түсуінен өртеніп кеткен.
Бауыржанның қолдауы
Тарихи деректер Мәлік Ғабдуллинге Кеңес Одағының Батыры атағын беруде Бауыржан Момышұлының ерекше табандылық танытып, үлкен еңбек сіңіргенін көрсетеді. Ол шовинистік көзқарастағы шенділердің күдігін сейілтіп, майдангерлердің ерлігін дәлелдеудің оңай еместігін түсінді.
«Маған герой атағын берді. Бұл атаққа ұсынуда Баукеңнің еңбегі зор... Тірі болсақ, Баукең еңбегін ақтау — өз алдына».
Мәліктің бағасы
Мәлік Ғабдуллин Бауыржан туралы Жамалға жазған хаттарында оның ерлігін де, азаматтық болмысын да жоғары қояды: бір адамның бойынан батырлық пен мейірімділіктің қатар табылуы сирек екенін айтып, Бауыржанда осы қасиеттердің екеуі де бар екенін атап өтеді.
«Егер жазушы не ақын болсам, көк күмбезді қағаз етіп, көкала дарияны сия етіп, “Батырым Бауыржан” деген хикая жазар едім...»
Арнау жолдары
Ардақты Бауке! Ақыл менен айбаттың, Арнасы едің қайраттың... Сізге арнаған міндетім — Сөздер еді осы, Бауыржан!
Жамбыл Жабаевпен кездесу және ақындардың жыры
1943 жылы тамыз айында Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің арнайы шақыртуымен гвардия майоры Мәлік Ғабдуллин 6–24 тамыз аралығында туған еліне келеді. Осы сапарында ол жыр алыбы Жамбыл Жабаевқа сәлем бере барып, майдан жаңалығын жеткізеді. Батырмен бірге ақын Самуил Маршак, академик әрі дипломат ақын Төлеген Тәжібаев, академик-жазушы Сәбит Мұқанов және басқа да зиялылар болады.
Жамбылдың батасы
Жамбыл батырды жылы қабылдап, оның майдандағы ерлігін тыңдап, домбырасын күйлеп жыр төгеді.
Батырым — Мәлік беренім, Жүйрігім, озған өренім. Халқы сүйген қалауым, Жырымды саған төгемін... Құтты болсын айтамын, Шын жүректен, Мәлігім!
Қазақ ақындарының үнқатысы
Мәлік Ғабдуллиннің ерлігі мен еңбегі көптеген жыр-дастандарға арқау болды. Ақындар оның туған жерін, ел алдындағы қызметін, ғылымдағы мұрасын дәріптеді.
Мәлік аға — ел жадында қалған дара тұлға; ерлік пен білімді бір мақсатқа тоғыстырған өмір үлгісі.
Соғыстан кейінгі қызметі және ғылыми биігі
1946 жылдан бастап Мәлік Ғабдуллин запастағы подполковник ретінде елге оралып, ғылым мен педагогика саласында белсенді еңбек етті. Оның бейбіт кезеңдегі қызметі де елдік мүддеге қызмет етудің үлгісі болды.
Ғылыми дәреже
1959 жылы оған филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді.
Басшылық қызметтері
- 1946–1951: Қазақ КСР Ғылым академиясы Тіл және әдебиет институтының директоры
- 1951–1963: Абай атындағы ҚазПИ ректоры
- 1963–1973: Фольклор бөлімінің меңгерушісі
Қоғамдық беделі
Мәлік Ғабдуллин КСРО Жоғары Кеңесінің 2–4 шақырылымдарында депутат болды. Бұл — оның қоғамдық сенімге ие болғанының бір дәлелі.
Әдеби мұра және фольклортану еңбегі
Мәлік Ғабдуллиннің әдеби қызметі 1938 жылдан басталды. Ол қазақ фольклоры мен әдебиеті туралы 100-ден астам мақаласын газет-журналдарда жариялады. Ғалымның зерттеу нысаны — батырлық эпостар, мақал-мәтелдер, айтыстар және халық әндері.
Негізгі зерттеуі
«Қазақтың батырлық эпостары» атты зерттеу еңбегі 1972 жылы Шоқан Уәлиханов атындағы сыйлыққа ие болды. Ол қазақ әдебиетінің көптомдық тарихын шығаруға да атсалысты.
Ғалымның фольклортанудағы ең биік белесінің бірі — «Қобыланды батыр» жырын зерттеуі. Ол жырдың тілдік қабатына, көне сөздеріне ерекше назар аударғанын атап өткен.
Көркем шығармалары
- «Менің майдандас достарым» (1947)
- «Алтын жұлдыз» (1948)
- «Майдандық очерктер» (1949)
- «Достар, жолдастар жайлы» (1969)
- «Ызғарлы жылдар» (1971)
Кейбір туындылары И. П. Щеголиханның көмегімен орыс тіліне аударылды.
Ерлік туралы қанатты сөздер
Батырлық тақырыбы — халық жадындағы ең қуатты ұғымдардың бірі. Көреген ойшылдардың қанатты сөздері ұрпаққа бағыт-бағдар береді. Төмендегі нақылдар Бауыржан Момышұлының ерлік пен мінез туралы ойларын жинақтайды:
1. Ерлік — елдің қасиеті, жүректілік — жігіттің қасиеті.
2. Ешкім іштен батыр болып тумайды: батырлық та мінез секілді өскен орта мен көрген тәрбиеге байланысты қалыптасады.
3. Батырлық тәуекел мен ақылдың есебінен шығуға тиіс. Тәуекел кейде ақылды да ақтап алады, ал ақылсыз тәуекелді ештеңе ақтай алмайды.
4. Ерлік — тайсалмас табандылық пен қайыспас қайсарлықтан туады.
5. Өршіл рухтан — өлмес ерлік туады.
6. Қарабет болып қашқанша — қайрат көрсетіп өлген артық.
Адамгершілік биігі: Мәншүк Мәметоваға қамқорлық
Кештің тәрбиелік өзегін айқындайтын маңызды оқиғалардың бірі — Мәлік Ғабдуллиннің Мәншүк Мәметоваға көрсеткен қамқорлығы. Соғыс жылдарында ол Қызыл Армия Саяси Бас басқармасында орыс емес ұлт жауынгерлері арасындағы үгітші болып қызмет атқарып, қазақтың батыр қызы Мәншүкке аға ретінде жанашырлық танытады.
Батыр атағын беру жолындағы табандылық
ҰОС ардагері Байуақтың айтуынша, Мәншүктің қазасын ести сала Мәлік Невель қаласына келеді. Сол кезде Мәншүкке екінші дәрежелі Отан соғысы орденін беру ұсынылғанын естіп, бұған келіспей, құжаттарды қайта әзірлеуді талап етеді.
«Қазақтың жиырмаға жаңа шыққан қызы сонша жерден Отанымды, Мәскеуді қорғаймын деп келіп, қолына винтовка алып соғысқанының өзі — ерлік. Құжаттарын қайта дайындаңдар... Тіпті керек болса, өзімнің жұлдызымды берем», — деп мәселені соңына дейін жеткізген.
Нәтижесінде Мәншүк Мәметоваға 1944 жылғы 5 наурызда Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.
Қорытынды: ұлыларды ұлықтау — ұрпақ парызы
Мәлік Ғабдуллин — қазақ зиялылары арасынан шыққан тұңғыш Кеңес Одағының Батыры, филология ғылымдарының докторы, академик, жазушы, танымал қоғам қайраткері. Оның есімі Қазақстанның әр өңіріндегі мектептер мен көшелерге берілуі — халық құрметінің айқын белгісі.
Кештің мақсаты
- Жерлес батырдың өмір жолын таныту
- Ерлік пен адамгершілікті үлгі ету
- Оқушыларды шығармашылыққа, ізденіске, адамдық қасиетке баулу
Өсиет
Қазақта «Өлі разы болмай, тірі байымайды» деген сөз бар. Ендеше, ұлыларын ұлықтай білген ұрпақ болу — тәуелсіз елдің бақытты жастарына жүктелген жауапкершілік. Алға анық мақсат қойып, білім алып, еңбек етуге ұмтылу — өткеннің өнегесін бүгінге жалғаудың ең дұрыс жолы.
«От ішінде шыныққандар, қасиеттен атқан таңдар. Ұмытпаңдар, ұмытпаңдар — ей, тірілер, ұмытпаңдар!»