Жігіт елінде патша
Халық даналығы
Туған жер мен туған елдің қадірі
Төмендегі нақыл сөздер туған жерді қастерлеу, ел бірлігі, отаншылдық, отбасы құндылығы мен адамдық парыз туралы ойды айқындайды. Мағынасы ұқсас тұжырымдар бір жерге топтастырылып, мәтін стильдік жағынан ықшамдалып, түзетілді.
Туған жердің тұғыры
«Туған жер — тұғырың, туған ел — қыдырың». Елдің қадірін көрген біледі, жердің қадірін жүрген біледі. Бөтен жердің гүлінен туған жердің тікені артық. Туған жердің күні де ыстық, түні де ыстық; ауасы да — шипа, жуасы да — тәтті.
Нақыл
«Туған жердей жер болмас, туған елдей ел болмас».
«Өз елімнің басы болмасам да, сайының тасы болайын» деген ой — даңқ емес, парызды жоғары қоятын көзқарас. Адам өз жерінде көгерер; қоға да өз көлінде көгереді.
Отан — отбасыдан басталатын ұғым
«Отанды сүю — отбасынан басталады». Отан — елдің анасы, ел — ердің анасы. Алтын ұяң — Отан қымбат; құт-берекең — атаң қымбат; аймалайтын — анаң қымбат; асқар тауың — әкең қымбат (Қазыбек би).
Отбасы
Шуақ пен тәрбие бастауы. «Үйде оңбаған — түзде де оңбайды».
Отан
Қуат пен қорған. «Отансыз адам — ормансыз бұлбұл».
«Ел болам десең, бесігіңді түзе» деген сөз — қоғамның сапасы отбасындағы тәрбиеге тірелетінін аңғартады.
Ынтымақ пен елдік өлшемі
Ел мен жер — егіз. Жұрт дегенде жұмылып, ел дегенде егіліп. Іргесі берік елді жау ала алмас, ауызы бір елді дау ала алмас. Ынтымақсыз елді — ұрысы билейді, ынтымақты елді — дұрысы билейді.
Қысқа тұжырым
Береке іздесең — елге бар; балық іздесең — көлге бар.
«Елге бай — құт емес, би — құт» деген пайым биліктің салмағын жауапкершілікпен өлшейді. Данышпанның сөзі — елдің қамын жеп айтылған сөз.
Адалдық, ар-намыс және азаматтық міндет
Отан үшін күрес — ерге тиген үлес. Құртақандай торғай да өз ұясын қорғайды. Орағың өткір болса — қарың талмайды; Отаның берік болса — жауың алмайды.
Ескерту
«Отанға опасыздық еткенің — өз түбіңе өзің жеткенің».
Елінен безген оңбайды; көлінен безген қонбайды. Ерінен айрылған — көмгенше жылайды, елінен айрылған — өлгенше жылайды. Сондықтан «есің барда елің тап» деген сөз — бағыт көрсететін ұстаным.
Сөздің күші және ел басқару мәдениеті
Елдестірмек — елшіден, жауластырмақ — жаушыдан. Елшінің қылышы — тіл. Ел ағасымен жарасады, киім жағасымен жарасады.
Тіл
Бітім жасайтын да, бүлдіретін де құрал. Сөз — жауапкершілік.
Басшылық
Елдің қамын ойлау — өлшем. «Ерден аспақ болса да, елден аспақ жоқ».
«Алтын алма, алғыс ал» — құндылықты материалдан емес, адам мен ел ризалығынан табатын қағида. Алтын — жер сыйы, алғыс — ел сыйы.
Өз еліңнің қадірі
«Ел — жұрттың бәрі жақсы, өз елің — бәрінен жақсы». Өз елінде көртышқан да батыр, өз елінің иті де қадірлі. Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңе ұлтан бол.
Қорытынды ой
Ұлтарақтай болса да ата қоныс қымбат, ат төбеліндей болса да туып-өскен ел қымбат.
Ел іші — алтын бесік. Жері байдың елі бай. Еліңе қарап ертеңіңе қамдан: туған жер мен туған елді қадірлеу — өткенге құрмет қана емес, келешекке аманат.
Тақырыпқа жинақталған нақылдар
Отан — қуат, отбасы — шуақ.
Ел даусыз болмайды, ер жаусыз болмайды.
Бүлінген елден бүлдіргі алма.
Жат елдің қаршығасынан, өз еліңнің қарғасы артық.
Сағынған елін аңсайды, сарыала қаз көлін аңсайды.
Отансыз адам — ормансыз бұлбұл.