Ауқымды экологиялық проблемалар

Адамның биосферадағы рөлі және ауқымды экологиялық проблемалар

Адамзат — табиғат жаратқан ғажайып құбылыстардың бірі. Алайда ақыл-ойдың, сананың және еңбек әрекетінің дамуы адамды басқа тірі организмдерден өзгеше деңгейге көтерді. Ежелгі адамдардың өзі күнкөрісіне қажеттінің бәрін биосферадан алды: жабайы жануарлардың еті мен өсімдіктердің бөліктерін қорек етіп, біртіндеп тіршілік ету тәсілдерін жетілдірді. Тамақты пісіруді меңгеру адамның эволюциялық және мәдени дамуын жеделдеткен маңызды қадам болды.

Ғасырлар өте келе адам мүмкіндігі күрт артты: Жер серіктері мен ғарыш кемелерін ұшыру, Ай мен Марсқа сапар жоспарлау, атом энергетикасын игеру, қысқа мерзімде миллиондаған гектар жерді өңдеу, шөлейт аймақтарға канал жүргізіп жасанды көлдер жасау, орман-тоғай өсіру, әлемнің кез келген нүктесімен жылдам байланыс орнату — бүгінде үйреншікті құбылысқа айналды. Соңғы ондаған жылдағы бұл қарқын «ғарыш, компьютер және жоғары технологиялар ғасыры» ұғымын қалыптастырды.

Биосфераны өзгерту — оңай, қалпына келтіру — қиын

Литосфера, гидросфера және атмосфера — Жердің табиғи қабықтары. Дегенмен биосферадағы тірі компоненттер мен табиғи байланыстар бұзылса, оны бастапқы қалпына қайтару өте күрделі. Мысалы, орман-тоғайды кесу, өртеп жіберу немесе шамадан тыс мал жаю — тез орындалады. Бірақ орманның табиғи қалпы, түрлік құрамы, топырақтың құнарлығы және ылғал айналымы ұзақ уақыт бойы қалпына келмеуі мүмкін.

Адам өзен арнасын бұра алады, көлдерді тарттырып жіберуі мүмкін немесе кең аумақты жыртып, шаңды дауыл туғыза алады. Алайда мұндай өзгерістердің салдары күрделі: балық қоры азаяды немесе жойылады, кеме қатынасы тоқтайды, жағалаудағы қоныстар көшеді, құстар мен жабайы жануарлар басқа аймаққа ығысады, жер тозып, экожүйе құлазып қалады.

Айдын-шалқар көлдер, арқырап аққан өзендер, саялы орман-тоғай және жайқалған шалғынсыз қоғамның тұрақты дамуы мүмкін емес. Сондықтан қазіргі кезеңде биосфераны қорғау, табиғи байлықтарды сарқып алмай, ұқыпты әрі ғылыми негізде пайдалану — ең өзекті міндеттердің бірі. Көп жағдайда мәселе «биосфераны бағындыруда» емес, керісінше, биосфера заңдылықтарымен санасып, онымен үйлесімді өмір сүруде.

Биосфера туралы түсінік және оның шекаралары

Биосфера — Жердің тіршілік қабығы. Бұл терминді ғылымға 1875 жылы австриялық ғалым Эдуард Зюсс енгізді. Ал 1926 жылы орыс ғалымы Владимир И. Вернадский биосфера туралы ілімді ғылыми тұрғыдан негіздеп, оның мазмұнын нақтылады.

Биосфера атмосфераның төменгі қабатын, гидросфераны және литосфераның жоғарғы бөліктерін қамтиды. Тірі ағзалардың өнімдері мен олардың таралуы кейде тіршілік ортасының шеңберінен шығып, кеңістікте еркін тарай алады. Сондықтан тіршіліктің таралу аймағы биосфераның шекарасымен барлық жерде дәл сәйкес келе бермейді.

Биосфераның жоғарғы және төменгі шекаралары

Биосфераның нақты шекаралары жөнінде ғылымда толық бірізді пікір жоқ. Дегенмен тірі организмдердің таралу ерекшеліктеріне сүйене отырып, биосфераның жоғарғы шекарасы ретінде озон қабаты маңы (шамамен 25–30 км) алынады. Төменгі шекарасы — Дүниежүзілік мұхиттағы ең терең шұңғымалардың табанына дейін.