Өтірік сөз өрге баспас
Қазақтың мақал-мәтелдері өтіріктің табиғатын да, шындықтың салмағын да қысқа да нұсқа айтады. Өтірік уақытша ұтып тұрғандай көрінгенімен, түбімен құрдымға апарады; ал шындық кейде ауыр тисе де, соңында адамды түзеп, абыройын қорғайды.
Өтіріктің өрге баспайтыны
Бұл топтағы мақалдар өтіріктің түбі — ұят, түбі — күйік екенін еске салады: өтірікке сүйенген сөз де, іс те ұзаққа бармайды.
-
«Өтірік өрге баспайды.» — өтірікпен басталған жолдың соңы тайғақ.
-
«Өтірікшінің жаны күйер, ұрының малы күйер.» — өтіріктің де, ұрлықтың да өтеуі бар.
-
«Ұшқан құстың жолы жоқ, өтірік сөздің түбі жоқ.» — өтірік бір айтылса, тоқтауы қиын.
-
«Өтірік — ұят, шын — мұрат.» — ұятқа қалдырмайтын жол — шындық.
-
«Өтірік — қаңбақ, шын — салмақ.» — өтірік жеңіл, бірақ қадірсіз; шындық ауыр, бірақ ардақты.
-
«Өтірік екеу, шын төртеу.» — шындықтың дәлелі көп болады.
-
«Өтірікпен өткелден өте алмайсың.» — қиын сәтте жалған сөз қорған болмайды.
-
«Жалған айтуға да жалпақ бет керек.» — өтірік айту ар-ұяттан безуді талап етеді.
-
«Өтірігің ашылса — сенімің қашады.» — бір өтірік мың сенімді шайқалтады.
Сөздің қисыны: мағына — өлшем
Өтірік те, шын да ауыздан шығады. Айырмасы — дыбыста емес, мағынада. Дәлел — қисын, ал қисын — сенімнің тірегі.
Қисынға нан
«Сөздің өтірігіне сенбе, қисынына сен.» Бір ауыз сөздің шындығын оның дәлелі, үйлесімі, жауапкершілігі айқындайды.
Айырма — айтылуында емес
«Өтірік те, шын да ауыздан шығады: айырмасы айтылуында емес, мағынасында.» Әдемі сөйлеу ақиқаттың орнына жүрмейді; мәні жоқ сөз — бос сөз.
Жады қысқа өтірік
«Өтірікшінің жады қысқа.» Өтірік көбейген сайын, оны «ұстап тұру» қиындай береді: кеше айтқаның бүгін өзіңе қарсы шығады.
Өтіріктің «шыны» да болады
«Өтіріктің де шындайы бар.» Кейбір жалған сөз шындыққа ұқсап, адамды тез иландырады. Сондықтан шындыққа ұқсастық — ақиқаттың дәлелі емес.
Шындықтың құны: уақыт тексереді
Шындық кейде қолайсыз, бірақ тұрақты. Өтірік кейде «пайда» әкелгендей, ал шындық «залал» әкелгендей сезіледі. Алайда соңғы есеп басқа болады.
«Өтірік айтып пайда тапсаң, ақыры залал табарсың; рас айтып залал тапсаң, ақыры пайда табарсың.»
Пайда мен зиянның өлшемі — бір күн емес, ұзақ мерзім.
Рас сөздің өтімі
«Алдыңғы сөзің рас болса, соңғы сөзіңнің өтуі оңай.» Бастапқы адалдық кейінгі сөзге де, іске де жол ашады.
Ақиқаттың дауысы
«Өтірікті шындай айтсаң, шындық шыңғырып шығады.» Шындықты тұншықтыруға тырысқан сайын, ол бәрібір бір жерден бұзып шығады.
«Шындықтан өтірікке дейін төрт-ақ елі.» — аз ғана бұра тарту үлкен жалғанға айналуы мүмкін.
Қарым-қатынастағы шекара
Сенім — ең нәзік құндылық. Оны өтірік бір-ақ сәтте шайқалтады, ал қайта қалпына келтіру ұзаққа созылады.
Дос пен дұшпан
«Досыңа өтірік айтпа, дұшпаныңа сырыңды айтпа.» Досқа — адалдық, дұшпанға — сақтық жарасады.
Өтірікпен жағыну — қысқа жол
«Өтірік айтып жағынғанша, шыныңды айтып жалын.» Құр мақтау мен жалған сөз уақытша «жылы» көрінгенімен, қадірді кетіреді.
Өтіріктің шегі: «жасырғаныңды көмгенде қайтесің?»
«Әкеңнің өлгенін жасырсаң, көмгенде қайтесің?» Ақиқаттан қашу — мәселені жоймайды; тек оны ауырлатады.
Қысқа қорытынды
Өтірік — жеңіл көрінетін, бірақ беделді жұқартатын жол. Шындық — кейде ауыр, бірақ адамды тік ұстайтын тірек.
Ереже
Өтірік сөз өрге баспайды.
Тірек
Шындық — салмақ, сенімнің өзегі.
Ескерту
Өтірігің ашылса — сенімің қашады.
«Өтірік айтқаннан өлген артық» деген сөз — әсірелеу емес, ардың өлшемі. Адамды адам ететін — сөздің де, істің де шындығы.
Ескерту
Түпнұсқада кездесетін «әйел (қатын) өтірік айтпайды, жаңылыс естиді» тіркесі — көнерген, тұрмыстық қалжың аралас қалып. Мұнда мәтін сол қалпында сақталды, бірақ бүгінгі оқылымда оны жалпы адамның «қате түсінуі мүмкін» деген мағынада қабылдаған орынды.