Қазақша рефераттар

ШЫҢҒЫСҰЛЫ ЖОШЫ ХАН

Шыңғысұлы Жошы хан (1187–1227) — моңғол шапқыншылығынан кейін Қыпшақ даласында құрылған жаңа мемлекет, Жошы ұлысының негізін қалаушы. Ол — атақты Шыңғыс ханның қоңырат қызы Бөрте бәйбішесінен туған төрт ұлдың үлкені.

Тұлғалық болмысы

Жошы ерен күшті, ер жүрек, алған бетінен қайтпайтын қайсар адам ретінде сипатталады. Ең алдымен, ол моңғолдардың басқыншылық әскери жорықтарының бәріне қатысқан ірі қолбасшы ретінде танылады.

Батысқа бағытталған жорықтар және кеңею

Жошы Шыңғыс ханның батысқа қарай бағытталған бірнеше шапқыншылық жорығын басқарып, Оңтүстік Сібірді, Алтайды, Жоңғар даласын және Шығыс Түркістанды мекендеген көптеген тайпаларды бағындырып, Жетісу өңіріне дейін жетеді.

1211–1215: Қытай жорығы

1211–1215 жылдары Жошы Қытайды жаулау жорығына қатысады. Бұл кезең оның әскери тәжірибесін арттырып, беделін күшейтті.

Қыпшақ даласындағы шайқас

Үш жылдан соң Жошы Қыпшақ даласына басып кіріп, Ырғыз даласына жеткенде Хорезм шахтың 60 мыңдық әскерімен шайқасқа түседі. Күш ара салмағы тең болмаса да, ол қолбасшылық дарынымен ерекше көзге түседі: Хорезм шах әскері ашық шайқаста жеңіліп, қала қорғандарына барып тығылады.

Сырдария бойындағы қалалар және Түркістан

Бұдан кейін Жошы Сырдария бойындағы Отырар, Сығанақ, Үзкент, Баршынкент, Аспас, Жаңакент қалаларын алады. Арада бір жыл өткенде Хорезмді бағындырып, Түркістанды иеленеді.

Құрылтай және ұлыстың үлесі

Келесі жылдың көктемінде Жошы әкесінің шақыруымен Сайрам мен Таластың арасындағы Құланбасы жазығында өткен құрылтайға қатысады. Шыңғыс хан жаулап алған жерлерін бөліске салғанда, Жошының еншісіне Ертістен Орал тауына дейінгі аралық және одан әрі батысқа қарайғы аумақтар тиеді. Ордасы Ертіс өзенінің бойына орналасады.

Құрылтайдан кейін Шыңғыс ханның басқа балалары кері қайтқанымен, Жошы өзіне берілген жаңа иелікте қалады.

Қайтыс болуы туралы деректер

Жошы 1227 жылы қайтыс болады. Оның өлімі жайлы әр түрлі әңгіме бар:

  • бір деректе аң аулау кезінде жараланған құланның айғыры шайнап өлтірді делінеді;

  • екінші нұсқада аттан құлап, мойны үзіліп қаза тапты деп айтылады;

  • тағы бір дерек бойынша, жеке билікке ұмтылып, әке ырқына көнбеген ұлын Шыңғыс хан арнайы адам жіберіп, бел омыртқасын үздіріп өлтіртті делінеді.

Нақты мәлім жайт

Қалай болғанда да, Жошы ханның қазақ жерінде, Ұлытауда қайтыс болғаны анық.