Табиғаттың әсемдігі тек қана тіршілікпен жарасымды
Сабақтың тақырыбы
«Абай – дара, Абай – дана қазақта»
Мақсаты
Оқушыларға Абай өлеңдерін, қара сөздерін және поэмаларын терең меңгерту; мәнерлеп жатқа айту дағдыларын дамыту; сөз өнерінің қыр-сырымен таныстыру. Халық даналығы мен өсиеттерінен нәр алдыру, дәстүр мен жаңашылдықтың, оның адамзат тарихымен тығыз байланысының мәнін ұғындыру.
Көрнекілігі
Интерактивті тақта, слайдтар, Абайдың суреттері.
Сабақ барысы
- І. Ұйымдастыру
- ІІ. Негізгі бөлім
- Қорытынды
Қош келдіңіздер!
Құрметті ұстаздар мен оқушылар! 6 «Б» сыныбының «Абай – дара, Абай – дана қазақта!» атты ашық сабағына қош келдіңіздер!
Көп адам дүниеге бой алдырған,
Бой алдырып, аяғын көп шалдырған.
Өлді деуге бола ма, ойлаңдаршы,
Өлмейтұғын артына сөз қалдырған.— Абай рухын танытатын ой-түйін
Қазақтың ұлттық философиясының негізін салушы, жаратылыстың құпиясына, табиғат пен қоғамның, адам мен заманның сырына терең бойлаған кемеңгер ойшыл, данышпан ақын әрі тарихи тұлға — Абай Құнанбаев.
Абай адам тіршілігінің сан саласын қамтып, кешегі мен бүгінді, болашақты ұштастырған дара да дана ақын. Халық қандай биікке көтерілсе де, Абай аты мен Абай сөзі оның аузындағы жыры, көкірегіндегі иманы, санасындағы ар-ұжданы болып қала береді. Ақын мұрасы — халқымыздың сарқылмас асыл қазынасы.
Бейнематериал
Кемеңгер ойшылдың өмірге келуі туралы бейнефильм (1 минут).
Оқушылар ізденісі: өмірі мен шығармашылығы
Аружан
Қазақ халқының тұтас бір дәуірінің ақыл-ойы мен мәдениетінің, өнері мен әдебиетінің асқар шыңын бейнелейтін кемеңгері — Абай Құнанбаев. Дана ақын 1845 жылы тамыз айында қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Шыңғыстауда дүниеге келген.
Әкесі — өз еліне атағы шыққан аға сұлтан Құнанбай. Анасы — Ұлжан, әжесі — Зере.
Жүрегім шырақ етіп жандырған кім,
Жырымен жан сусынын қандырған кім.
Өзіне-өзі орнатып ескерткішті,
Мұра ғып кейінгіге қалдырған кім.Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен кім,
Үнінен әділдіктің лебі ескен кім.
Арманын аттандырып келешекке,
Біздермен осы күнгі тілдескен кім.Тайсалмай, мыңмен жалғыз алысқан кім,
Жауына найза сөзін шанышқан кім.
Өзендей құйған бәрін көк теңізге,
Лермонтов, Пушкиндермен табысқан кім.Ол — Абай Құнанбаев, ұлттың мәңгілік ұйытқысы.
Балнұр
Сегіз жасар Абай зеректігімен көзге түсіп, үміт күттірер, ата жолын ақтар бала болар ма деген ойға жетелейді. Осы себептен әкесі Құнанбай оны Семей қаласына апарып, әуелі Ғабдулжаппар молдаға оқуға береді. Екі жылдай оқып, мұсылманша бастауыш білім алады.
Кейін он жасында мешіт жанындағы медресеге түседі. Соңғы жылында мұсылманша оқумен шектелмей, Семейдегі приходская мектепке де барып, шамамен үш ай орысша білім алады. Бұл оның орыс тілін игеруіне негіз болды.
Қазақтың ақыны, данышпаны көп болғанымен, Абай — біреу-ақ. Ол — ел мерейін үстем еткен тұлға.
Ораз
Он үш жасында әкесі Құнанбай Абайды оқудан шығарып, ел билеу әдісіне баулиды. 1860 жылдардың соңынан бастап Абай орыс тілін өз бетімен дамытып, кітапты көп оқиды. Семей кітапханасынан кейде өзі барып, кейде арнайы адам жіберіп, кітап алдырады.
Осы ізденіс үстінде 1870 жылы Петербургтен жер аударылып келген жас революционер Михаэлиспен танысады. Кітапханада Лев Толстойдың кітабын сұрап тұрған қазақы адамды көрген Михаэлис таңырқап, тілдеседі. Осы таныстық кейін үлкен достыққа ұласады.
Мирас
Бұл жылдары Абай Пушкин, Толстой, Лермонтовтармен қатар Белинский, Герцен, Чернышевский, Добролюбов, Салтыков-Щедрин, Некрасов сияқты революционер-демократтардың еңбектерімен, сондай-ақ Еуропаның ақындары, ғалымдары мен философтарының мұраларымен танысып, дүниетанымын кеңейтті.
Абай орыс әдебиеті мен публицистикасын тек оқушы, үйренуші ретінде қабылдап қана қоймай, қазақ даласына насихаттаушы әрі көркем аудармашы ретінде олардың идеялық мазмұнын да, эстетикалық қасиетін де қазақ оқырманына дәл жеткізе білді.
Қажымұқан
1886 жылы Абай «Ғылым таппай мақтанба», «Интернатта оқып жүр» өлеңдерін жазды. Бұл туындылардың тәрбиелік мәні бүгінге дейін зор.
Ақын сынаған теріс әрекеттер — өсек, өтірік, мақтаншақтық, еріншектік, орынсыз мал шашу — әлі де кездеседі. Ал талап, еңбек, ғылым, қанағат, рақым сияқты құндылықтар қазіргі тәрбие өзегімен үндес.
Абай қазақ поэзиясын жаңа биікке көтерді: Шығыс, Батыс және орыс мәдениетінің үздік үлгілерін игере отырып, ұлттық түрді сақтап, әдебиетімізге кең тыныс берді.
Қара сөздер: адамгершілік мектебі
Мұғалімнің түйіні: Абай Құнанбаевтың өлеңдері негізінен лирикаға құралады. Ол табиғат көрінісін, адам портретін, мінез-бітімді айқын образдармен бедерлеуге шебер.
Абайдың мораль, өсиет, толғау сипатындағы көркем мұрасының бір арнасы — қара сөздер. Олар 1890–1898 жылдары жазылған. Жалпы саны — 45. Әрқайсысы — өз алдына жеке шығарма.
Қара сөздердегі ортақ өзек — адам бойындағы адамгершілік, адамзаттық қасиет, тазалық, әділет туралы тәрбиелік ой.
Досымжан — 31-қара сөз
Негізгі ой: уайымсыздық, салғырттық, ойын-сауыққа берілушілік — ақыл мен ғылымды тоздыратын әдеттер. Сондықтан адам өзін тәртіпке шақырып, ой мен еңбекті биік қоюы керек.
Дана — 7-қара сөз
Әрбір нәрестеге әуелі тән азығы қажет: қарны тоқ, шөлі қанған, ұйқысы жеткілікті болуы тиіс. Сонымен қатар адам баласына жан азығы да керек: әлемдегі құбылыстардың мәнін танып, сырын түсінуге ұмтылу, әсерлену, ойлану.
«Толық адам» ілімі: ақыл, қайрат, жүрек
Мұғалімнің түсіндірмесі: Абай адамтану туралы ойларын тереңдетіп, адамның жан-жақты жетіліп, «толық адам» болу мәселесін көтерді. Толық адам болу үшін адам бойындағы ең негізгі қасиеттер — ақыл, қайрат, жүрек — тең болуы қажет.
Көрініс: үшеудің таласы, білімнің төрелігі
Жүрек (Зина)
Мен адам баласын алаламаймын: жақсылыққа елжіреп, еритін — мен; жамандықтан жиреніп, тулап кететін — мен. Әділет, нысап, ұят, рақым, мейірбандық — бәрі менен тарайды.
Ақылға қарата
Ей, ақыл! Амал да, айла да — бәрі сенен шығады. Жақсының да, жаманның да сүйенгені — сен. Іздегеннің бәрін тауып беріп жүресің — осы тұсы ойлантады.
Қайратқа қарата
Ей, қайрат! Сен жақсылықты берік ұстайсың, бірақ кейде жамандықты да берік ұстап кетесің — осы тұсы да қауіпті.
Білім (Ораз)
Сендердің үшеуіңнің басыңды қоспақ — менің ісім. Бірақ билеуші, әмірші жүрек болса жарайды. Үшеуің бірік, ал ішінде жүрекке билет.
Бейнематериал
Абай Құнанбаевтың 170 жылдық мерейтойына арналған бейнефильм (3 минут).
Өлең мен ән: жастарға үндеу, халыққа мұң
Мұғалімнің сөзі: Абай жастардың білімді, дарынды, талапты болуын аңсады. Сабақ барысында оқушылар ақынның өлеңдерінен үзінділер оқиды:
- Қажымұқан: «Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат»
- Жаннұр: «Адам болам десеңіз»
- Зина: «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін»
- Жанерке: «Өлең — сөздің патшасы, сөз сарасы»
Ақын қоғамдық қайшылықтар аясында ауыр тұрмыстағы халықтың аянышты өмірін, қайғы-қасіретін, күйзелісін шебер бейнеледі. «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым» өлеңі тыңдалады (Дана).
Сонымен қатар «Желсіз түнде жарық ай» әні орындалады (клип қойылып, оқушылар хормен қосылады).
Табиғат лирикасы: төрт мезгіл
Мұғалімнің пайымы: Табиғаттың әсемдігі тіршілікпен ғана жарасымды. Тіршілікті аялағанда ғана табиғаттың тамашалығы айқын. Табиғат тіршілік үшін қажет болса, тіршілікке табиғат қажет. Абай табиғатты суреттеумен қатар, адам өмірімен байланысын дәл танып, тартымды жырлады.
Мейіржан
«Қыс»
Аружан
«Жазғытұрым»
Ахмет
«Жаз»
Әсем
«Күз»
Нақыл сөздер: ескірмейтін шындық
Абай сөзінің терең мағынасы мен уақыттан озған шындығы оның нақылдары мен өсиеттерінен анық көрінеді:
- 1. Адал еңбектен мал іздемек — арлы адамның ісі.
- 2. Еңбексіз мал дәметпек — қайыршылық.
- 3. Адам баласына адам баласының бәрі — дос.
- 4. Білімдіден шыққан сөз — талаптыға болсын кез.
- 5. Досыңа достық — қарыз іс, дұшпаныңа әділ бол.
- 6. Кімде-кімнің әділеті жоқ болса, оның ұяты да жоқ.
- 7. Нысап, ұят — әділеттен шығады.
- 8. Өз қайратыңа сүйеніп еңбек ет: еңбек етсең, қара жер де береді, құр тастамайды.
- 9. Еңбек қылмас еріншек — адам болмас.
- 10. Берекені көктен тілеме, еткен еңбектен тіле.
Әлем таныған Абай
Мұғалімнің қорытынды сөзі: Абай Құнанбайұлы — дүниежүзіне танымал, әлемдік деңгейдегі ақын. Ақынның 150 жылдық мерейтойы ЮНЕСКО шешімімен 1995 жылы әлем елдерінде аталып өтті. Еуропада Абай оқулары ағылшын, француз, неміс тілдерінде ұйымдастырылды.
Абай шығармалары әлемнің бірнеше тіліне аударылып, жарық көрді. Шетелдік ғалымдар мен жазушылар да өз пікірін білдіріп, Абай бейнесін тереңдете түсті.
Қазақтың ұлы ақыны, ойшылы Абайдың есімі халық жүрегінде мәңгі сақталады. Ол — қазақтың атын әлемге танытқан, артына өшпес мұра қалдырған дана әрі дара ұлы тұлға.
Тілек
Ақынның 170 жылдық мерейтойына арналған ашық сабақ осылай қорытындыланды. Бүгінгі кештің куәсі болған ұстаздарымызға алғыс білдіреміз. Оқушыларға тілеріміз — Абай аңсағандай білімді, дарынды, талапты болып өсулеріңіз.