Жаз сайға қонба, Қыс қырға қонба
Табиғат пен тіршілік туралы даналық
Қазақтың мақал-мәтелдері табиғаттың мінезін ғана емес, адам мен қоғамның тынысын да дәл бейнелейді. Бұл жинақта жыл мезгілдерінің ауысуы, жауын-шашын мен желдің әсері, су мен ылғалдың қадірі, сондай-ақ достық пен бірліктің мәні қатар өріледі.
Табиғатсыз күн жоқ
Адамның табиғатсыз күні жоқ, ал табиғаттың оны айтар тілі жоқ. Табиғат — жер байлығы, батыр — ел байлығы. Осы бір қысқа түйіндер өмірдің тірегі табиғат екенін еске салады: жердің ырысы мен елдің қорғаны қатар қадірленеді.
Найзағай, күн күркірі және нөсер
Нөсер алдында найзағай ойнайды. Күн күркіресе, көп дүркірер, бірақ күркіреген бұлттың жаңбыры аз болуы да мүмкін. Табиғат құбылыстары сырттай айбарлы көрінгенімен, нәтижесі әрдайым бірдей емес — бұл бақылау мен сабырды үйретеді.
Белгі
Нөсер алдында найзағай ойнайды.
Ескерту
Күркіреген бұлттың жаңбыры аз.
Су, ылғал және ырыс
Қыстағы қар — жерге ырыс, жердегі ылғал — елге ырыс. Жауынмен жер көгереді, батамен ел көгереді. Су аққан жерінен айнымас; ал алпыс күнде тасыған су алты күнде қайтады. Мұнда табиғаттың өз заңдылығы да, адамға тән үміт пен тілек те бір арнаға тоғысқан.
Қар
Жерге ырыс.
Ылғал
Елге ырыс.
Ағыс
Су өз жолынан таймайды.
«Жаңбыр бір жауса, терек екі жуады» деген тіркес табиғаттың берекесін әсірелей сипаттап, жауынның жаңарту күшін көрсетеді.
Жел, бұлт және боран мінезі
Жел дауылды шақырады, бұлт жауынды шақырады. Боранды күні ит пен бала құтырады. Жазғытұрым жел жардай атанды да жығар. Мұнда табиғаттың қуаты ғана емес, қауіпті сәтте сақтық қажет екені де айтылған.
Қысқа ереже
Желдің соңынан дауыл, бұлттың соңынан жауын ілесуі мүмкін — табиғаттағы себеп пен салдарды байқап жүру керек.
Маусымдар өрнегі: қырау, сәуір, сүмбіле
Қыстың көзі — қырау. Сәуір болса, күн күркірер; сәуір болмай, тәуір болмас. Сүмбіле туса, су суыр. Үркерлі айдың бәрі — қыс. Бұл мақалдар табиғатты күнтізбе секілді оқуға үйретеді: әр мезгілдің өз белгісі бар.
- Сәуір — жаңғырудың, күркірдің белгісі.
- Қырау — қыстың өткір мінезі.
- Сүмбіле — салқынның жақындағанын аңғартады.
Сонымен бірге «Жаздың бір күні — қыстың мың күні» деп, жазғы мезеттің әр сәтін бағалау керектігі еске салынады.
Қоныс, жер бедері және табиғи үйлесім
Таулы жер бұлақсыз болмас, сулы жер құрақсыз болмас. Көлдің көркі — құрақ, таудың көркі — бұлақ. Тау кезеңсіз болмас, өлке өзенсіз болмас. Табиғатта әр нәрсе өз орнымен жарасқанда ғана көрікті әрі берекелі.
Жердің мінезі
Су басынан буылады.
Қоныс таңдауы
Жаз сайға қонба, қыс қырға қонба.
Адам, бірлік және мінез
Ағаш тамырымен мықты, адам дос-жарымен мықты. Таумен тасты су бұзар, ел арасын қу бұзар. Мұндағы ой айқын: табиғатта бұзушы күш қалай бар болса, қоғамда да іріткі салатын мінез болады; ал оны жеңетін қуат — тамыр мен тірек.
«Су жетпейін демейді, жар жеткізбейді; ер жетпейін демейді, мал жеткізбейді» деген нақыл адамға ең керегі — мүмкіндік пен тірек екенін аңғартады: бірін су да, бірін дүние де алмастыра алмайды.
Белгілер мен ишаралар: ай, құс, уақыт
Жаңа айдан — жақсылық. Қаз келсе — жаз келер, қарға келсе — қатқақ келер. Шағала келмей — жаз болмас. Әр нәрсе уақытымен қызықты. Бұл сөздер табиғатқа қарап мезгілді мөлшерлеуді ғана емес, уақыттың өз қадірін білуді де үйретеді.
Туған ай — туралған етпен тең.
Таң атпайын десе, күн қоймайды.
Түйін
Табиғаттың ырғағын тыңдаған адам қонысын да, қадамын да дәл басады. Қар мен жаңбырдың ырысын, жел мен боранның қаупін, сәуірдің белгісін, судың заңын таныған сайын тіршілікке көзқарас та тереңдей түседі.