Қазақша рефераттар

Тұйық етістіктің сөйлемдегі қызметі

Бұл сабақ жоспары етістіктің сөйлем ішінде қандай синтаксистік қызмет атқаратынын нақты мысалдармен көрсетіп, оқушыны талдауға жүйелі түрде жетелейді.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Сәлемдесу, оқушыларды түгелдеу.
  • Сабаққа назар аударту, жұмыс ырғағын қалыптастыру.

II. Үй тапсырмасын тексеру

I, II, III қатар бойынша: есімшелі, көсемшелі, тұйық етістікті мақал-мәтелдер жазып келу тапсырмасы тексеріледі.

Етістік бойынша өткен тақырыптар қысқаша қайталанады.

III. Бекіту сұрақтары

  1. 1. Етістік дегеніміз не? Оның неше шағы бар?
  2. 2. Осы шақтың түрлерін атап, мысал келтіріңіз. Қалып етістіктерін атаңыз.
  3. 3. Өткен шақтың түрлерін атаңыз.
  4. 4. Есімше мен көсемшенің жұрнақтарын атаңыз.
  5. 5. Етістіктің райларын атаңыз. Жасалу жолдарын түсіндіріңіз.
  6. 6. Тұйық етістікке бірнеше мысал келтіріңіз.

IV. Жаңа сабақ

Етістік туралы жалпы білімімізді қайталап, жүйеледік. Бүгінгі жаңа тақырып етістікпен тікелей байланысты: етістіктің сөйлемдегі қызметі. Дәптерге күнін және тақырыпты жазып, тұрлаулы және тұрлаусыз мүшелердің сұрақтарын еске түсіреміз.

Тақтадағы тапсырма

Берілген сөйлемдерден етістікті тауып, оның атқарып тұрған синтаксистік қызметін анықтаңыз (ауызша).

  1. 1) Мен биыл мектепті бітіремін.

    Баяндауыш

  2. 2) Оқу — білім бұлағы.

    Бастауыш

  3. 3) Білгенге — маржан, білмеске — арзан.

    Толықтауыш

  4. 4) Ол күлімсіреп қарады.

    Пысықтауыш

  5. 5) Оқудың шегі жоқ.

    Анықтауыш

Қорытынды ереже (жинақтау)

  • 1) Етістік шақ, рай тұлғаларында жіктеліп келіп, сөйлемде көбіне баяндауыш қызметін атқарады. Сондай-ақ тұйық етістік жатыс септігінде немесе басқа тұлғаларда тұрып та баяндауыш бола алады.
  • 2) Көсемше тұлғасы қимылдың амалын білдіріп, сөйлемде пысықтауыш қызметін атқарады.
  • 3) Тұйық етістік септеліп, кейбір шылаулармен тіркесіп келіп, сөйлемде пысықтауыш қызметін атқара алады.
  • 4) Етістік есімше, тұйық етістік тұлғаларында атау септігінде келіп, заттанып, сөйлемде баяндауыш қызметін атқара алады.
  • 5) Есімше тұлғасындағы етістік немесе ілік септігіндегі тұйық етістік зат есіммен тіркесіп келіп, сөйлемде анықтауыш болады.
  • 6) Етістік есімше немесе тұйық етістік тұлғаларында атау және ілік септіктерінен басқа септіктерде тұрып, сөйлемде толықтауыш қызметін атқарады.

Оқулықпен жұмыс

Жаңа тақырыпты бекіту үшін оқулықтағы 216-жаттығуға назар аударыңыз.

Тапсырма: мәтіннен етістіктерді тауып, сұрақтар қою арқылы олардың сөйлемдегі қызметін анықтаңыз.

Тақтамен жұмыс

  • 217-жаттығу: етістіктің шақтарын, райларын ажырату.
  • 218-жаттығу: етістіктерді тауып, тұлғасына қарай ажырату және сөйлемдегі қызметін анықтау.

V. Жаңа сабақты бекіту

Сөзжұмбақ арқылы негізгі ұғымдарды қайталау ұсынылады:

Етістік Есімше Бастауыш Ілік Пысықтауыш Толықтауыш Есім Көсемше
  1. 1. -ған, -ген, -қан, -кен жұрнақтары арқылы жасалатын етістік түрі.
  2. 2. «Оқу — инемен құдық қазғандай». Бұл сөйлемде тұйық етістік қандай қызмет атқарады?
  3. 3. Анықтауыш қай септіктің сұрақтарына жауап береді?
  4. 4. «Мен жақсы оқу үшін жүрмін». Бұл сөйлемде тұйық етістік қандай қызмет атқарады?
  5. 5. «Кітап оқудан жалықпа». Бұл сөйлемде тұйық етістіктің сөйлемдегі қызметі қандай?
  6. 6. Есімшенің атқаратын екі қызметінің бірі.
  7. 7. Жіктелмейтін жұрнақтары бар етістіктің ерекше түрі.

VI. Үй тапсырмасы

  • 1) 131-беттегі пысықтауға арналған сұрақтармен ауызша жұмыс жасау.
  • 2) «Етістіктің сөйлемдегі қызметі» тақырыбы бойынша 5 сұрақтан тұратын тест құрастыру.
  • 3) 215-жаттығуды орындау.

VII. Бағалау

Оқушылардың сабаққа қатысуы, ауызша жауаптарының дәлдігі, тапсырмаларды орындау сапасы және талдау дағдылары негізінде бағаланады.