Қазақша рефераттар

Ұрлыққа әсеріңді тигізбе

Пікірсайыс тақырыбы: «Жастарды қылмысқа итермелейтін не?»

Құрметті мектеп оқушылары мен қонақтар, бүгінгі пікірсайысымыз «Жастарды қылмысқа итермелейтін не?» тақырыбына арналады. Қазақстан Республикасының Конституциясының 1-бабында еліміздің демократиялық, құқықтық және әлеуметтік мемлекет екені бекітілген. Онда «адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары — мемлекеттің басты қазынасы» деген қағида айқын көрініс тапқан.

Құқықтық мемлекет құрамыз деген кезеңде әрбір азамат өз құқығын біліп, заң негіздерінен хабардар болғаны маңызды. Заңды аттамай, тура жолмен жүріп, еліне адал қызмет еткен адам ғана мақсатына жетеді. Сондықтан заңды білу — заман талабы.

Қатысушылар

  • Аудандық кәмелетке толмағандар ісі жөніндегі инспектор
  • Мектеп директоры
  • Ауыл ақсақалдар ұйымының төрағасы
  • Ата-аналар мен мұғалімдер

Негізгі мәселе

Іс-шарада кәмелетке толмағандар арасында жиі кездесетін құқық бұзушылықтар мен қылмыс түрлері талқыланады. Бұл тақырып қоғамды алаңдатып отырғаны белгілі, сондықтан ортақ ой бөлісуге шақырамыз.

Мақсат

  • Оқушылардың құқықтық білімін бағалау және жауапкершілігін күшейту
  • Жасөспірім қылмыстылығына қысқаша сипаттама беру
  • Қылмыстық жауапкершілік түрлерімен таныстыру
  • Конституция баптарын білуге және құрметтеуге үйрету
  • Адамгершілік, ұлтжандылық, құқықтық сауаттылықты тәрбиелеу

Тәрбиелік негіз: тарих пен білімнің сабақтастығы

Тарих және қоғамтану пәні мұғалімі Г. М. Еркебаева көне түркі дәуіріндегі (VI–IX ғғ.) моральдық құндылықтардың ішінде отансүйгіштік рух жетекші орын алғанын атап өтті. «Тоныкөк» жырында халық пен Отан даңқы бәрінен жоғары тұрғаны көрінеді. «Бүкіл түркі халқына қарулы жау келтірмедім, атты әскер жолатпадым… Еліміз қайта ел болды, халқымыз қайта халық болды» деген жолдардан отаншылдық тәрбиесінің қуаты сезіледі.

Негізгі ой

Қазіргі таңда қоғамның ең сенімді қорғаны — білім. Білім алудың негізгі жолы — оқу, ал ол нормативтік актілермен жан-жақты реттеледі. Заң халық тәжірибесінен бастау алып, ұрпақ тәрбиесіне жүйелі енгізілгенде ғана қабылданған талаптар өмірде нақты жүзеге асып, құқық бұзушылықтың алдын алуға мүмкіндік туады.

«Қылмыс жас талғамайды»: деректер нені көрсетеді?

Тәуекел тобындағы балалар

Ресми статистика бойынша, 18 431 бала ішкі істер органдарында «тәуекел тобы» есебінде тұр.

Сотталған жасөспірімдер

2 654 жасөспірім әртүрлі қылмысы үшін сотталып, бас бостандығынан айырылған. Оның ішінде 619-ы — 14–15 жаста, 2 035-і — 16–17 жаста.

Темекі мен зиянды әдеттер

11–16 жас аралығындағы 182 000-нан астам жасөспірім темекі шегеді. Бұл шамамен 12% көрсеткіш.

Қылмыстың әлеуметтік себептері

Қоғамдағы қылмыстың «жасаруына» әлеуметтік жетімдіктің де әсері бар: ішімдік салдарынан шаңырағы шайқалған отбасылардың балалары қараусыз қалып, қаңғыбас, қайыршы, ұсақ ұрлыққа бейім топтардың қатарына қосылып жатады. Ресми тіркелгені — 6 123, ал нақты саны бұдан да көп болуы мүмкін.

Қылмыс деген не?

Қылмыс — құқық бұзушылықтың бір түрі. Ол басқа құқық бұзушылықтардан қылмыстық заңмен тыйым салынуымен және қылмыстық жауапкершіліктің қолданылуымен ерекшеленеді.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 9-бабына сәйкес: «Осы кодексте жазалау қатерімен тыйым салынған қоғамдық қауіпті әрекет — қылмыс деп танылады».

Пікірсайыс құрылымы

  1. 1 Бастауыш сыныптар: жиі кездесетін құқық бұзушылықтар, оқушы сараптамалары.
  2. 2 Жоғары сыныптар: қылмыстық әрекеттер, зерттеулер мен пікірлер.
  3. 3 Қорытынды: түйін сөз, барлық қатысушылардың ұсыныстары.

Жасөспірім кезеңі: мінез-құлық тәуекелдері

Жасөспірімдік кезең — балалық шақтан ересектікке күрделі өтетін, қақтығыстар мен ішкі қайшылықтарға толы шақ. Осы жаста кейбір мінез-құлық реакциялары айқынырақ көрінуі мүмкін.

Қарсылық реакциясы

Ересектердің шектеуіне қарсы шығу. Кейде үйден қашу, бақылаусыз серуен сияқты әрекеттермен байқалады.

Еліктеу (имитация)

Белгілі бір тұлғаға немесе «кейіпкерге» еліктеу. Зорлықты «романтизациялайтын» контент жасөспірімнің өзін-өзі бағалауына кері әсер етуі мүмкін.

Компенсация

Бір саладағы сәтсіздікті басқа салада «өтеп шығу» әрекеті. Мысалы, оқу үлгерімі төмен болса, тәуекелді «батыл» әрекеттерге баруы мүмкін.

Гиперкомпенсация

Қиын салада ерекше табандылық таныту. Өз-өзіне сенімсіз жасөспірім күрделі спорт түрлерін таңдауы ықтимал.

Топтасу реакциясы

Құрдастар тобына қосылу — қалыпты әлеуметтік қажеттілік. Бірақ ортақ мақсат пен бағыттылық теріс арнаға бұрылса, құқық бұзуға итермелеуі мүмкін.

Азаматтың міндеті — заң талаптарын бұзбау және өзіне жүктелген міндеттерді орындау. Заң — өмірдің өзегі. Оның мықтылығы атауында емес, адалдығы мен әділдігінде. Заңның басты мақсаттарының бірі — қоғамды салауатты өмір салтына тәрбиелеу.

Жастарды қылмысқа итермелейтін факторлар

10–11 сынып оқушылары талқылауда жастарды қылмысқа итермелейтін себептерді бірнеше бағытқа бөліп қарастырды: социологиялық, психологиялық және биологиялық факторлар.

Жиі аталған себептер

Әлеуметтік-экономикалық жағдай

Кедейшілік, мүмкіндіктің шектеулілігі, жұмыс пен білім алу жолдарының тарылуы — тәуекелді күшейтеді. Сонымен қатар, материалдық жағдайы жақсы отбасылардың кейбір балалары да «жаза жеңілдейді» деген жалған сеніммен жауапкершілікті төмен сезінуі мүмкін.

Құндылықтар мен өмір салты

Қалталы ақша, бақылаусыз кешкі уақыт, ойын-сауық орындары — кей жағдайда бұзақылыққа, ал «ойын үшін» жасалған әрекет қылмысқа дейін ұласуы ықтимал.

БАҚ және зиянды контент

Жасөспірімнің психикасы нәзік әрі еліктегіш. Қылмыс хроникасын шамадан тыс тұтыну, зорлықты «үлгі» ету кейбір балалардың мінез-құлқына кері әсер етеді.

Алкоголь мен есірткі

Ішімдік және есірткі ықпалында жасалатын құқық бұзушылықтар жиі кездеседі. Зиянды тәуелділік пен қылмыстық әрекет өзара тығыз байланысты.

Құрдастар ықпалы және орта

«Топқа қосылу» қажеттілігі кейде теріс ортаға тәуелділік тудырады. Қылмыс деңгейі жоғары аудандарда өскен балалардың тәуекелі де салыстырмалы түрде жоғары болуы мүмкін.

Жиі кездесетін құқық бұзушылықтар және алдын алу әңгімесі

Есірткі: тәуелділіктің бастауы

  • Есірткінің түрлері қандай?
  • Адам ағзасына әсері қандай?
  • Тәуелділер ақша табудың қандай қауіпті жолдарына барады?

Темекі және насыбай: «жәй әдет» емес

Темекі мен насыбайдың зияны көбіне «елеусіз» көрінгенімен, ол денсаулықты да, мінез-құлықты да әлсіретеді. Сондықтан алдын алу жұмысы — ақпараттандырумен ғана шектелмей, күнделікті дағдыға әсер ететін орта қалыптастырудан басталуы керек.

Энергетикалық және газды сусындар: денсаулыққа жасырын қауіп

«Бірінші байлық — денсаулық» деген сөзді жиі айтамыз, бірақ оның жауапкершілігін әрдайым сезіне бермейміз. Абайдың «тәннен жан артық еді» деген ойы адамның өзін-өзі тануына, денсаулықты бағалауына шақырады. Денсаулық — тән, рухани және әлеуметтік игіліктің тұтастығы.

Ұрлық, тонау, бопсалау: зорлықтың түрлері

Г. М. Еркебаева зорлықтың бірнеше түрін атап өтті: эмоциялық зорлық (қорлау, балағаттау), физикалық зорлық (ұрып-соғу), қауіп-қатер (қорқыту, тастап кетемін деп үркіту). Ал мектеп ортасында кездесетін өзекті мәселенің бірі — бопсалау (ақша жинау, қорқытып алу).

Ата-аналарға ұсыныс: бала ұрлық жасады деген күдік болса

  1. 1Алдымен өз эмоцияңызды бақылауға алыңыз.
  2. 2Асығыс айыптауға және қысым көрсетуге жол бермеңіз.
  3. 3Ашу мен қорлау жағдайды ушықтырып, қайталану қаупін арттыруы мүмкін.
  4. 4Себебін міндетті түрде анықтаңыз.
  5. 5Қорқытып жазалау дұрыс емес: ол жаңа үрей мен өтірікке итермелеуі ықтимал.
  6. 6Кішкентай жастағы баланың әрекетіне жасына сай баға беріңіз (тәрбиелік түсіндіру маңызды).
  7. 7Баланы ашық болуға шақырыңыз.
  8. 8Оқиғаны көпшілікке жариялап, баланы ұялтуға болмайды.
  9. 9Зәбірленушінің орнына өзіңізді қойып көруді үйретіңіз (ұят, эмпатия қалыптасады).
  10. 10Баланың белсенділігін пайдалы арнаға бұрыңыз.
  11. 11Отбасындағы үлгіге назар аударыңыз: ересектердің «адал емес» әрекеті баланың санасына әсер етеді.

Тобықтай түйін: жазалаудан бұрын — алдын алу

Қаршадай қылмыскерлер санының артуы қоғамдағы саналы азаматтардың бәрін алаңдатады. Компьютерлік ойындар мен зиянды контенттің ықпалы күшейіп, кейбіреулер балалардың әлсіз тұсын пайдаланып пайда табуға тырысады. Бұл жерде заңның, мектептің, отбасының және қоғамның жауапкершілігі бірдей.

Қауіп факторларын санағанда

арақ, есірткі, темекі, компьютерге тәуелділік, түнгі клубтар, ойын автоматтары, маскүнем ата-ана — бұлардың барлығы жасөспірімді құқық бұзушылыққа жақындатуы мүмкін.

Халық даналығы «Жаңылмайтын жақ жоқ, сүрінбейтін тұяқ жоқ» дейді. Дегенмен қылмыс жасалғаннан кейін жаза қолданғаннан гөрі, оның алдын алу әлдеқайда тиімді. Алдын алу — алғашқы теріс қадамды дер кезінде байқаумен қатар, кәмелетке толмағандардың тұлғалық ерекшеліктерін ескеру арқылы нәтижелі болады.

Алдын алу шаралары: ортақ жауапкершілік

Сақтандыру әңгімелері

Жеке және топтық деңгейде түсіндіру жұмыстарын жүйелі жүргізу.

Ұжымдық талқылау

Мінез-құлықтағы ауытқуды қорламай, бірақ жауапкершілік қалыптастыратындай ортада талқылау.

Пайдалы іске тарту

Жасөспірімдерді қоғамға пайдалы жұмысқа, үйірмелерге, спорт пен еріктілікке бағыттау.

«Мен жігіт 15–30 арасында,
Бұл шақта көп бересі, аларым да.
Жан жағым толған мақсат, толған таңдау,
Алайын анасын ба, мынасын ба…»

— Сұлтанмахмұт Торайғыров

Осы жырдағыдай, әр жас адамның алдында таңдау бар. Біз бүгінгі пікірсайысты жасөспірімдер шалыс қадам баспай, өз өміріне жауап беретін, ата-анасының ғана емес, тұтас елдің сенімін ақтайтын азамат болып қалыптасады деген үмітпен қорытындылаймыз.