Клавиатурамен таныстыру
Нота сауаттылығы мен клавиатура: ойын арқылы таныстыру
Бұл сабақта бала музыка сауатын ойын арқылы меңгереді: клавиатурадағы дыбыстарды табады, олардың қайталану заңдылығын байқайды, ноталардың жазылуын және дыбыс ұзақтылықтарын түсінеді. Әдіс жеңіл әрі есте қаларлық болуы үшін сұрақ-жауап, тыңдау, ойнау және елестету тәсілдері қатар қолданылады.
Сабақ форматы
Түсіндіру + ойнау + қайталау + қысқа қорытынды сұрақтар.
Негізгі қағида
Бала ойнау арқылы үйренеді: дыбысты қолымен сезеді, құлағымен естиді, көзімен байқайды.
I. Ойын арқылы түсіндіру
Алдымен баланың назарын қызықтыратын қысқа тапсырмалар беріледі. Мақсат — «қателеспеу» емес, дыбыстарды байқап көру және қайталанатын үлгіні табу.
Жылыту: басқыштарды атау
Сұрақ
«Барлық басқыштарды атауларымен айтып шық. Әрбір сегізінші басқышта қандай дыбыс қайталанады?»
Жауап
«До».
Тапсырма
«До мажор гаммасын жоғары қарай ойна: до–ре–ми–фа–соль–ля–си. Енді төмен қарай ойна: до–си–ля–соль–фа–ми–ре.»
Бағдарлау (қара басқыштар арқылы)
- Екі қара басқыштың сол жағындағы дыбыс — до.
- Үш қара басқыштың сол жағындағы дыбыс — фа.
Осы ережені бүкіл клавиатурадан көрсетіп, бекіту ұсынылады.
II. Жаңа тақырыпты түсіндіру
1) «Чи-жик» үлгісі: ми → до
Егер ми нотасын ойнап, кейін до нотасын ойнасақ, «чи-жик» деп шақырғандай естіледі. Бұл тәсіл баланың есту арқылы бағыт табуына көмектеседі.
Тапсырма
«Ми–до» дыбыстарын бүкіл клавиатурадан ойнап шық. Қанша рет “чи-жик” шақырдың?»
Сол жақта дыбыс төмен естіледі — оны бас дейміз. Оң жақта дыбыс жіңішке (жоғары) болады. Ең жіңішке дыбыстарды құстың даусымен салыстыруға болады: оң жақтағы «чи-жик» — жіңішке, сол жақтағы «чи-жик» — жуан.
2) «Фа–соль» үлгісі және октава
Еске түсіреміз: фа — үш қара басқыштың сол жағында. Фа-дан кейін соль орналасады.
Тапсырма
«Бүкіл клавиатурадан “фа–соль” неше рет кездеседі?»
До-дан бастап жеті дыбысты ақ басқыштармен ойнап, келесі до-ға жеткенде до қайтадан қайталанады. До мен келесі до арасындағы аралық октава деп аталады.
Бейнелі түрде айтсақ, барлық жіңішке дыбыстар — «скрипка елінде», ал жуан дыбыстар — «бас елінде».
3) Ноталардың «үйі»: нота сызықтары және кілттер
Ноталар бес сызықтан тұратын ноталық сызықта жазылады: сызықтың үстінде, сызықтың арасында, сондай-ақ сызықтан жоғары және төмен орналасуы мүмкін. Ноталардың «үйлері» кілтпен «ашылады». Екі негізгі кілт:
Скрипка кілті
Жіңішке дыбыстар аймағында қолданылады.
Бас кілті
Жуан дыбыстар аймағында қолданылады.
Скрипка кілті екінші сызықтан бастап жазылады. Сабақ барысында оны жазып көру арқылы қол жаттықтырылады.
4) Есте сақтауға арналған түстер (кемпірқосақ тәсілі)
Кемпірқосақ 7 түстен тұрады. Сол сияқты ноталардың орнын есте сақтау үшін әр дыбысты бір түспен байланыстыруға болады:
- До
- қызыл
- Ре
- сарғыш
- Ми
- сары
- Фа
- жасыл
- Соль
- көкшіл
- Ля
- көк
- Си
- сиякөк
5) Дыбыс ұзақтылықтары: «баспалдақ» ойыны
Дыбыстарды жоғары/төмен деп қана емес, ұзақ/қысқа деп те сипаттаймыз. Ең ұзақ нота — бүтін, одан кейін жарты, төрттік, сегіздік және он алтылық.
Елестету ойыны
Сен отбасыңмен баспалдақпен жоғары көтеріліп келе жатырсыңдар: әжең, анаң, әкең, сен және итің. Әжең әр баспалдақта 4 рет демалады (бүтін нота), анаң 2 рет (жарты), әкең 1 рет (төрттік), сен әр баспалдақта 2 рет (сегіздік), ал ит бір демалысты 4 баспалдаққа бір-ақ рет жасайды (он алтылық).
Бүтін
әже: 4 рет
Жарты
ана: 2 рет
Төрттік
әке: 1 рет
Сегіздік
сен: 2 рет
Он алтылық
ит: 4 баспалдаққа 1 рет
Осы салыстыру арқылы қай нота ұзақ, қай нота қысқа екенін бала тез ажыратады және санауды оңай меңгереді.
III. Сабақты қорытындылау
Сабақ соңында қысқа сұрақтар арқылы негізгі түсініктер бекітіледі:
Бекіту сұрақтары
- Бүгін қандай тақырыппен таныстық?
- Клавиатурада «чи-жик» неше рет кездеседі?
- «Фа–соль» неше рет кездеседі?
- Октава дегеніміз не?
- Ноталар қайда жазылады?
- Нота ұзақтылығын қалай санаймыз?
Бағалау және үй тапсырмасы
Бағалау
Ойнау дәлдігі, дұрыс бағдарлау (до/фа), жауап беру белсенділігі және ырғақты санау дағдысы бойынша бағаланады.
Үйге тапсырма
- Скрипка кілтінде I октавадағы ноталарды жаттау.
- Ноталардың ұзақтылықтарын (бүтін, жарты, төрттік, сегіздік, он алтылық) жаттау.
Қысқаша түйін
Клавиатурадағы қара басқыштар арқылы до мен фаны тез табу, «чи-жик» (ми–до) және «фа–соль» үлгілері арқылы қайталау, октава ұғымын түсіну, кілттермен танысу және «баспалдақ» ойынымен ұзақтылықты санау — нота сауаттылығына әдемі әрі түсінікті кіріспе болады.