Қарашығын Абай ауылы Қызылқайнар деген қоныста отыр
Салықтың салмағы және ауылға түскен ауыртпалық
Қарашығын ауылы Абай ауылының Қызылқайнар деген қонысында отырған шақ. Дәл осы кезде патшаның алымы да, үстіне «недоймка» (ұлықтарға жиналатын қосымша салым), сондай-ақ би мен болыстар алатын «қарашығын» сияқты алымдар да қатар келген еді. Бұл салықтар Шыңғыс өңіріндегі кедей жұртты бұрынғыдан бетер титықтатты.
Ұлықтың келуі және «жинаушылардың» зорлығы
Салықты жинау үшін қаладан ұлықтың өзі — Никифоров — келіп түсті. Ол Бөкеншінің Ақтомар жайлауына тоқтаған. Әр ауылдан «қарашығынды» жинап алу үшін орта жастағы, бірақ сотқар мінезді Далбай мен Дүйсенді жұмсайды.
Екеуі Жігітектің Суықбұлақ жайлауындағы Базаралы ауылына барып, кедейлердің малын тартып ала бастайды. Мұны көрген Сержан мен Әбді оларды ұстап алып, Базаралының алдына әкеледі.
Базаралының үкімі және анттың айласы
Базаралы Далбай мен Дүйсеннің бөксесін жалаңаштатқызып, қамшылауды бұйырады. Екі сотқар ойбайлап, жалынып-жалбарынады. Содан соң Базаралы өз ауылынан биыл ешқандай салым алынбайтынын кесіп айтады. Бұл жағдайды ешкімге жеткізбесін деп, екеуіне ант ішкізіп, кітапты сүйдіреді.
Далбай мен Дүйсен сауатсыз еді: олар сүйген кітап Құран Кәрім емес, Абайдың өлеңдер жинағы болатын. Осылайша Базаралы ауылы биылғы шығыннан құтылып кетті.
Өзге ауылдың қасіреті: Иіс кемпірдің көк сиыры
Алайда басқа ауылдардың кедейлері малынан айырылып жатты. Солардың бірі — Тәкежан ауылы. Ұлы Иса қайтыс болғаннан кейін, оның әйелі де ұзаққа бармай дүние салады. Сөйтіп, Иіс кемпір екі жетім немересімен қалады. Немерелерін асырайтын жалғыз тірегі — көк сиыры еді.
Сол көк сиырды да «қарашығын» үшін алып бара жатқанда, Иіс кемпір артынан зарлап, қарғап қала береді. Жақын маңда жүрген Дәрмен мен Баймағамбет айқайды естіп, жетіп келеді.
Қақтығыс: пышақ, қамшы және Әбіштің ашуы
Дәрмен ашуға булығып, беліндегі пышағын суырып алып, әкетіп бара жатқан сиырдың жібін кесіп жібереді. Сол сәтте Далбай атпен шауып келіп, Дәрменді қамшының астына алады. Дәрменнің жүзі қан жоса болады.
Баймағамбет дереу атына мініп, Абайды шақыруға шабады. Осы кезде әскери киімдегі Әбіш те асыға жетіп, ызамен Далбайды қағып құлатып, жерде сүйрете бастайды.
Абайдың араласуы: әділдікке талпыныс
Көп ұзамай Абай да келіп қалады. Дәл сол кезде шуды естіп, ұлық Никифоров та жеткен екен. Жанжалды тоқтатып, Абай кедейлерден тартып алынған малды қайтартады. Ал оның орнына байлардың малын алдыртады.
Ойға қалған сәт: көтеріліс неге бізде жоқ?
Болған оқиғадан кейін Абай үйінде ұзақ ойға шомады. Россияда соңғы алты-жеті жылдың ішінде кедейлердің салығы мен жоқшылықтан патша үкіметіне қарсы үш жүзге жуық көтеріліс пен дүмпу болғанын есіне алады.
«Неге бізде де солай болмайды? Басшы жоқ па?» — деп, ол өз-өзінен түңіліп, қайғыға батады.
Оспанға өкпе: болыстың жауапкершілігі
Кейін Абай Оспанды шақыртып алып, қатты ұрысады: «Өзің болыс бола тұрып, елдің қиындығына қарамайсың!»
Оспан ағасының алдында қатты қысылып, бәрін қайта қарауға уәде береді.