Сөздерге дыбыстық талдау жүргізу
Еріндік және езулік дауыстылар (5-сынып)
Бұл сабақта оқушылар еріндік және езулік дауысты дыбыстардың жасалу ерекшеліктерін түсінеді, салыстырады және сөйлеу барысында болатын ықпалын мысалдар арқылы дәлелдейді.
Сабақтың құрылымы
І кезең: ұйымдастыру және тексеру
- Алғашқы 5–7 минут: ұйымдастыру сәті.
- «Көпір тапсырмаларын» тексеру: сұрақтарға жауап беру және бос орындарға қажетті сөздерді қою.
ІІ кезең: топтық жұмыс
- Оқушылар тапсырмаларды «Білу – Түсіну – Талдау – Жинақтау» тәсілдерімен өз бетімен орындайды (10 минут).
- Жауаптар мұғаліммен бірге талданады (10 минут).
- Нәтижесі ауызша марапатталады.
Көпір тапсырмалары (қайталау сұрақтары)
- 1) Ашық және қысаң дауыстылар ненің қатысына қарай бөлінеді?
- Жауабы: жақтың қатысына қарай бөлінеді.
- 2) Ашық дауыстылар қалай айтылады?
- Жауабы: жақтың кең ашылуы арқылы айтылады.
- 3) Ашық және қысаң дауыстылар ненің қатысына қарай бөлінеді?
- Жауабы: жақтың қатысына қарай бөлінеді.
- 4) Тілдің қатысына қарай дауыстылар қалай бөлінеді?
- Жауабы: тілдің қатысына қарай дауыстылар жуан және жіңішке болып бөлінеді.
- 5) Сөздерге дыбыстық талдау жүргізу
- Тапсырма: берілген сөздерге дыбыстық талдау жасаңдар.
Жаңа сабақ: еріндік және езулік дауыстылар
1-қадам: «Білу» (анықтама және тізім)
Тақырып мазмұнынан «кім? не? қандай? қай? қашан? не істеді?» сияқты сұрақтарға жауап беретін негізгі ақпаратты ірікте.
Еріндік дауыстылар — еріннің дөңгеленіп, алға қарай созылуы арқылы жасалатын дауысты дыбыстар.
Езулік дауыстылар — езудің кейін қарай тартылуы арқылы жасалатын дауысты дыбыстар.
Еріндік дауыстылар
о, ө, у, ұ, ү
Езулік дауыстылар
а, ә, е, э, ы, і, и
2-қадам: «Түсіну» (неге? неліктен?)
«Неге? неліктен? себебі? не үшін?» сұрақтары арқылы жауаптарыңды дәлелде және түсіндір.
Неліктен о, ө, у, ұ, ү — еріндік дауыстылар?
Жауабы: себебі бұл дыбыстарды айтқанда ерін дөңгеленіп, алға қарай созылады.
Неліктен а, ә, е, э, ы, і, и — езулік дауыстылар?
Жауабы: себебі бұл дыбыстарды айтқанда езу кейін қарай тартылады.
3-қадам: «Талдау» (салыстыру және мысал)
Тапсырма
- Берілген дауысты дыбыстарды салыстыр.
- Айырмашылығын және ұқсастығын анықта.
- Мысалдар келтір.
Айырмашылық: еріндік дауыстылар еріннің дөңгеленуі арқылы жасалса, езулік дауыстылар езудің кейін қарай тартылуы арқылы жасалады.
Маңызды құбылыс: ерін үндестігі
Сөздің алдыңғы буынындағы еріндік дауыстылар кейінгі буындағы езулік дауыстылардың айтылуына әсер етіп, оларды өзіне қарай бейімдеуі мүмкін.
Мысал: құлын — сөйлеуде құлұн болып айтылады.
Мысал: өнер — сөйлеуде өнөр болып айтылады.
4-қадам: «Жинақтау» (қорытындылау)
Еріндік және езулік дауыстылар туралы білгеніңді жинақта: қорытынды шығар, анықтама бер, мазмұнды жүйеле. Қажет болса, кесте, тірек-сызба немесе сөзжұмбақ құрастыр.
Қысқа қорытынды
Дауысты дыбыстардың еріндік немесе езулік болуы олардың жасалуына, яғни ерін мен езудің қимылына байланысты. Еріндік дауыстылар (о, ө, у, ұ, ү) айтылғанда ерін дөңгеленеді, ал езулік дауыстыларда (а, ә, е, э, ы, і, и) езу кейін қарай тартылады.
Оқулықпен жұмыс (бекіту және рефлексия)
5 минут: «Қолдану» және «Баға беру» тәсілдеріне сәйкес практикалық тапсырмалар орындау. Рефлексия жасау немесе қысқа эссе жазу арқылы тақырыпты бекіту.
Нәтиже: ауызша марапатталады.
Ұсыныс: 3–5 сөйлемдік рефлексия жаз.