Ауыл шаруашылығында бағыты
1990-жылдар: Қазақстан экономикасындағы бетбұрыс және мемлекеттік жоспарлаудың жаңа рөлі
ХХ ғасырдың 90-жылдары Қазақстан экономикасы мен қоғамдық өмірінде терең өзгерістер болған кезең ретінде сипатталады. Кеңестік экономикадағы орталықтандырылған басқару тәсілдері мен мемлекеттік монополизмнің ұзаққа созылған үстемдігінен кейін нарықтық механизмді қалыптастыру қажеттігі айқындалды. Бұл механизм мемлекет пен кәсіпорын (кәсіпкер) арасындағы өндірістік қатынастар жүйесін түбегейлі өзгертті.
Негізгі ой
Қатаң әміршілдік-әкімшілдік басқару біртіндеп экономиканы икемді мемлекеттік реттеу және индикативті жоспарлау құралдарымен үйлестіретін жаңа модельмен алмасуға тиіс болды.
Мемлекеттік реттеу мен жоспарлау: ұғымдар және айырмашылықтар
Мемлекеттік реттеу — нарықтық механизмнің тұрақтылығы мен орнықтылығын күшейту мақсатында мемлекеттің экономикаға тікелей және жанама түрде ықпал етуі. Осы ретте мемлекеттік жоспарлау ерекше орын алады.
Мемлекеттік жоспарлау деген не?
Алға қойылған міндеттерді орындау үшін экономикалық саясатты айқындауға, даму бағыттарын белгілеуге, мемлекеттің экономикаға араласу тәсілдері мен әдістерін таңдауға бағытталған мемлекеттік басқару органдарының қызметі.
Жоспарлауға не кіреді?
Жоспарларды әзірлеудің әдістемесі, ұйымдастырылуы мен технологиясы; көрсеткіштерді белгілеу; іске асыру; орындалуын бақылау.
Жоспарлаудың екі түрі
- Нұсқаушы (директивті) жоспарлау
- Міндетті сипаттағы тапсырмалар мен жоспарлы көрсеткіштер басым болады.
- Индикативті жоспарлау
- Нарық субъектілерін жалпыұлттық мақсаттарға бағдарлайтын индикаторлар, бағдарлама және ынталандыру тетіктері басым келеді.
Нарық жағдайында жоспарлаудың логикасы: үш тұжырымдама
Мемлекеттің экономикаға «араласпауы» туралы жаһандық үрдіс жоспарлау мен реттеудің басқару құралы ретіндегі маңызын жоққа шығармайды. Қоғамдық еңбек бөлінісі халық шаруашылығын мыңдаған байланыстармен тұтастай ұштастырады. Сондықтан болжау мен жоспарлау тиімді басқарудың басты шарттарының бірі болып қалады.
-
1) Тапсырмалар арқылы жоспарлау
Бастапқы нүкте — өнімнің ең маңызды түрлері бойынша тапсырмалар. Бұл тәсіл ұзақ уақыт бойы КСРО жоспарлау тәжірибесінде кең қолданылды.
-
2) Үлгілер жүйесіне сүйенген кешенді көпнұсқалы жоспарлау
Жоспарлы салааралық байланыстарды қамтитын үлгілер жиынтығына негізделеді. Бастапқы нүкте — қоғамның тұтыну қажеттіліктері. Бұл тәсіл есептеу техникасын (ЭЕМ) қолдану мүмкіндігі артқан кезеңде кеңірек тарады.
-
3) Оңтайлы жоспарлау
Бастапқы нүкте — шектеулі ресурстар. Оңтайлылық өлшемі ретінде қоғамдық өндіріс құрылымының сұраныс құрылымына сәйкестігі жағдайында халықтың әл-ауқатын арттыру немесе ақтық өнімге жұмсалатын қоғамдық еңбек шығындарын барынша азайту алынады. Нарықтық қатынастарға көшу кезеңінде бұл тұжырымдамаға қызығушылық күшейді.
Жоспар әзірлеу: ақпарат пен талдауға сүйенетін күрделі процесс
Жоспар жасау — көпқырлы жұмыс. Оны жүзеге асыру үшін ауқымды ақпараттық база және терең талдау қажет. Жоспарлау процесі әдетте келесі бағыттарды қамтиды:
-
Ел ішіндегі және сыртындағы негізгі әлеуметтік-экономикалық әрі саяси үрдістерді, қолда бар ресурстарды және жеткен макроэкономикалық деңгейді талдау.
-
Аталған үрдістердің жоспарлау кезеңіндегі ықтимал дамуын болжау.
-
Басым мақсаттарды таңдау және әлеуметтік-экономикалық даму тұжырымдамасын айқындау.
-
Нақты бағдарламалар әзірлеу, жалпы ережелерді, индикаторлар мен нормативтерді белгілеу.
Нарық экономикасы: негізгі сұрақтар және аралас модельдің шындығы
Нарықтық экономикада «Не өндіру керек? Қалай өндіру керек? Кім үшін өндіру керек?» деген базалық сұрақтарға рынок, баға, кіріс пен шығындар арқылы жауап беріледі:
Не өндіру керек?
Төлем қабілеті бар сұранысқа байланысты. Тұтынушы қай тауарға ақша төлеуге дайын екенін өзі анықтайды.
Қалай өндіру керек?
Пайданы ұлғайтуға ұмтылған өндіруші шығынды азайтып, тиімді технология мен ұйымдастыруды таңдауға мәжбүр болады.
Кім үшін өндіру керек?
Кірісі жоғары тұтынушылар үлесі басым болады. Дегенмен бұл шешімдер әлеуметтік саясатпен және мемлекеттік қайта бөлу тетіктерімен теңестіріледі.
Маңызды ескерту
Таза нарықтық экономика тарихта іс жүзінде болған емес. Қазіргі жүйелер — аралас модельдер: рыноктың да, мемлекеттің де құралдары қатар жұмыс істейді.
Әлемдік үлгілер: мемлекет пен рыноктың үйлесімі
Швеция
Экономикалық тұрақтылық пен кірістерді қайта бөлуді қамтамасыз етуде мемлекеттің белсенді рөлімен сипатталады. Өзегі — әлеуметтік саясат. Салық салудың жоғары деңгейі (жалпы ұлттық өнімнің 50%-дан астамы) жұмыссыздықты азайтуға, табыс айырмашылығын салыстырмалы түрде теңестіруге және әлеуметтік қамсыздандыруды күшейтуге мүмкіндік берді. Швед үлгісінің басты қасиеті — экономикалық өсуді халықтың әл-ауқаты және толық жұмыспен қамту мақсаттарымен ұштастыруы.
Жапония
Жетілген жоспарлаумен және үкімет пен жеке сектор іс-әрекетін үйлестіруімен ерекшеленеді. Мемлекеттік жоспарлау индикативті сипатта: жоспарлар — экономиканың жекелеген буындарын жалпыұлттық міндеттерге бағдарлайтын бағдарламалар. Сонымен қатар ел дамуы үшін қажет ресурстарды сырттан ала отырып, ұлттық дәстүрлерді сақтау басқару мен ұйымдастырудың тиімді жүйелерін қалыптастыруға көмектесті.
АҚШ
Мемлекет экономикалық іс-қимыл ережелерін бекітуде, білім беруді дамытуда, бизнесті реттеуде маңызды рөл атқарады. Дегенмен шешімдердің едәуір бөлігі рынок конъюнктурасына байланысты қабылданады.
Қытай
Негізгі қоғамдық меншік басым болатын жүйеде нарықтық реттеуді жоспарлы тауарлы экономикамен ұштастыруға бағытталған механизм қалыптасты. Яғни жоспарлау құралдары мен рынок тетіктері қатар «араласа» қолданылады.
Мемлекеттің экономикалық функциялары: тұрақтылық үшін базалық механизмдер
Қай елдің тәжірибесін алсақ та, үкіметтер экономиканың қалыпты жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін әдетте мына тетіктерді қолданады:
Институттар мен құқықтық орта
Нарықтың тиімді жұмыс істеуіне қажетті қоғамдық ахуал мен құқықтық базаны қалыптастыру.
Бәсекені қорғау
Монополиялануға қарсы саясат және әділ бәсеке қағидаларын қолдау.
Қайта бөлу
Байлық пен кірісті қайта бөлу арқылы әлеуметтік теңгерімді сақтау.
Тұрақтандыру саясаты
Жұмыспен қамтылу мен инфляцияны бақылау, экономикалық өсімді орнықты ету.
Индикативті жоспарлау: қазіргі жағдайдағы ең үйлесімді тәсіл
Қазіргі әлемде үдемелі даму қоғамның әлеуметтік өмірін және экономиканы жоспарлы басқару мен реттеуді елемей мүмкін емес. Осы тұрғыдан алғанда, бүгінгі шындыққа барынша сай келетін басқару жүйесі — индикативті жоспарлау.
Көптеген капиталистік елдерде экономикалық бағдарламалар жасаудың әдістемесі баланстық құрылымдардың бір түрі саналатын «ұлттық есепшілік» жүйесіне сүйенеді және әртүрлі экономикалық үлгілерді кең қолданады. Экономикалық модельдеудің мол тәжірибесі Францияда, Жапонияда, Италияда, Нидерландта және Ұлыбританияда жинақталған.
Агробизнесте жоспарлау: өндірістік және сервистік бағыт
Агробизнесте өндірістік және қызмет көрсету салаларын жоспарлау ерекше мәнге ие. Ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру үшін қажетті қызметтерді қамтамасыз ететін кәсіпорындар мен (немесе) ірі компаниялардың бөлімшелері өз жұмысын міндетті түрде бизнес-жоспарға сүйеніп ұйымдастыруы тиіс.
Агробизнеске қызмет көрсететін негізгі құрылымдар
-
Ауыл шаруашылығын материалдық-техникалық ресурстармен қамтамасыз ететін кәсіпорындар.
-
Өндірістік қызмет көрсетуді жүзеге асыратын сервистік кәсіпорындар.
-
Технологиялық және жөн-жобалық көмек көрсететін фирмалар (консалтинг).
Өндірістік және қызмет көрсетудің бизнес-жоспары: материалдық-техникалық жабдықтау
Материалдық-техникалық жабдықтаумен айналысатын фирмалар ең алдымен потенциал сатып алушыларын анықтап, ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының өндіріс құралдарына қажеттілігін бағалауы керек. Оларға ауыл шаруашылығы техникасы мен қосалқы бөлшектер, резеңке-техникалық және электротехникалық материалдар, минерал тыңайтқыштар мен пестицидтер, мұнай өнімдері және өзге де ресурстар кіруі мүмкін.
Жабдықтауды ұйымдастыру кезеңдері
-
1
Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарынан ресурстарды жеткізуге алдын ала сұранымдар жинау.
-
2
Өнеркәсіптік кәсіпорындармен немесе көтерме саудагерлермен жеткізу жөнінде шарттар жасау.
-
3
Тұтынушы шаруашылықтармен және жеткізу шарттарымен келісімшарт бекіту.
-
4
Қабылданған міндеттемелерге сай өндіріс құралдарын тұтынушыларға жеткізу.
Жеткізу шартына енгізілетін негізгі деректер
- Тауар атауы, номенклатурасы, ассортименті, саны
- Бағасы және жалпы сома
- Сапасы, жинақтылығы
- Жеткізу мерзімі мен тәртібі
- Есеп айырысу түрі мен тәртібі
- Тараптардың реквизиттері және жауапкершілігі
Өндірістік сервис: ауыл шаруашылығына кешенді қызметтер
Өндірістік қызмет көрсетуді қамтамасыз ететін кәсіпорындар ауыл шаруашылығы тауар өндірушісіне кешенді қызметтерді немесе қызметтердің жекелеген түрлерін ұсынады. Негізгі бағыттар мыналар:
Жерге орналастыру
Жер пайдалануды ұйымдастыру, жоспарлау, құжаттандыру.
Көлік қызметтері
Тасымалдау, логистика, маусымдық жұмыстарды сүйемелдеу.
Техникалық қызмет (СТО)
Техникаға қызмет көрсету, жөндеу, диагностика.
Мелиорация
Жерді жақсарту, суару-дренаж жүйелері.
Агротехникалық қызметтер
Өндіріс технологияларын енгізу және қолдау.
Ұйымдастыру үлгісі
Тәуелсіз сервистік кәсіпорындар немесе бірнеше өндірушінің кооперациясы негізінде құрылған шаруашылықаралық фирмалар.
Агрохимиялық сервис: бизнес-жоспарлаудың практикалық үлгісі
Агрохимиялық қызмет көрсету кәсіпорны аймақтық агрохимиялық зертхана немесе шаруашылықаралық химияландыру мекемесі негізінде дербес заңды тұлға ретінде құрылуы мүмкін. Оның мақсаты — тыңайтқыштар мен пестицидтердің ғылыми негізделген, қауіпсіз және тиімді қолданылуын қамтамасыз ету.
Қызметтің негізгі бағыттары
-
Топырақтық-агрохимиялық зерттеулер жүргізу және танаптардың агрохимиялық картограммаларын жасау.
-
Химияландыру құралдарын тиімді пайдалану бойынша ғылыми дәлелденген ұсыныстар әзірлеу және енгізу.
-
Нақты шаруашылықтарды химияландырудың болашақ даму жолдарын талдау.
-
Тыңайтқыштармен, өсімдікті қорғау құралдарымен, жерді жақсартатын химиялық заттармен жабдықтау.
-
Минерал және органикалық тыңайтқыштарды енгізу, өсімдіктерді қорғау бойынша кешенді жұмыстарды орындау.
Шарттық негіз
Қызмет көрсету ауыл шаруашылығы тауар өндіруші мен «Агрохимиялық сервис» кәсіпорны арасында жасалатын шарт арқылы реттеледі. Шартта қызметтің мәні, тараптардың міндеттері мен жауапкершілігі, баға, орындалған жұмысты тапсыру-қабылдау тәртібі, әрекет ету мерзімі және заңды мекенжайлар көрсетіледі.
Ұйымдастыру құрылымының ықтимал үлгісі
- 1) Агрохимиялық зертхана
- 2) Өсімдіктерді қорғау қызметі
- 3) Минерал тыңайтқыштарды сақтау қоймасы
- 4) Пестицидтерді сақтау қоймасы
- 5) Химияландыру жұмыстарын механикаландыру қызметі
- 6) Минерал тыңайтқыш енгізу жөніндегі механикаландырылған отряд
- 7) Органикалық тыңайтқыш енгізу жөніндегі механикаландырылған отряд
- 8) Өсімдіктерді қорғау жөніндегі механикаландырылған (немесе авиациялық) отряд
Жөн-жобалық және консалтинг қызметтері: агробизнестің «ақыл-ой инфрақұрылымы»
Ауыл шаруашылығы тауар өндірушілеріне жөн-жобалық қызмет көрсететін фирмалар — агробизнестегі ерекше топ. Бұл бағытта жоғары білікті мамандардың қатысуы және кәсіби әлеуеттің жоғары деңгейі қажет. Мұндай фирмалар мамандандырылған болуы мүмкін (технологиялық, заңдық, экономикалық, қаржылық-несиелік) немесе бірнеше бағытты бірлестіретін кешенді консалтинг ұсынуы ықтимал.
Технологиялық және өндірістік консалтинг
- Агротехникалық шараларды жоспарлау, дақыл түрі мен сортын таңдау, ауыспалы егіс және технологияны негіздеу.
- Зоотехникалық кеңес: мал шаруашылығын жүргізу технологиясы, өнімді тұқымдарды іріктеу.
- Мал дәрігерлік кеңес: аурудың алдын алу және емдеу бойынша ұсынымдар.
- Техникалық кеңес: механикаландыру және жабдықтарды таңдауға қолдау.
Заңдық, экономикалық және маркетингтік консалтинг
- Заңдық сүйемелдеу: кәсіпорынды рәсімдеу, шарттар, салық және кеден мәселелері.
- Экономикалық қолдау: қызмет аясын таңдау, өндіріс құрылымын қалыптастыру, тиімділікті арттыру шаралары.
- Бизнес-жоспар әзірлеу және басқарудың оңтайлы құрылымдарын таңдау.
- Маркетингтік консалтинг: маркетингті басқаруды ұйымдастыру, оқыту, экспорт және іскерлік құжат айналымы бойынша кеңес.