Адам - табиғат перзенті
Кіріспе
Табиғатпен сәлемдесу — ұмыт қалған әдет
«Сәлем, достар! Армысың, Табиғат! Сәлеметсіңдер ме, өзендер мен көлдер, ормандар мен таулар! Амансыңдар ма, құстар, аңдар, жан-жануарлар!» Егер адам күн сайын туған-туысымен ғана емес, бүкіл табиғатпен осылай амандасып жүрсе, бүгінде жер бетінен жоғалған талай өсімдік пен жануар тірі қалар ма еді?
Жер, су, ауа — табиғаттың адамға берген мол қазынасы. Адамның басты міндеті — осы байлықты аялап, қорғап, келер ұрпаққа аман жеткізу.
Өкінішке қарай, адам табиғатқа орасан зиян келтіріп келеді: біреулер пайда үшін аң-құсты қырады, біреулер ермек үшін аң аулайды. Кейде құрбақаны өлтіріп, құсты атып «ойнаудың» өзі қандай қиянат екенін де сезбейді.
Өсімдіктер мен жануарлар сөйлей алмайды. Ал егер оларға тіл бітсе, не айтар еді? Осы сұраққа жауапты біз қиял арқылы — «экологиялық сот» отырысы түрінде елестетеміз.
Сахналық бөлім
Сот отырысы: адамға қарсы іс
Хатшы (Мысық)
Назар аударыңыздар! Сот келе жатыр!
Сот (Арқар)
Адамға қатысты сот ісі ашық деп жарияланады! Сөзді басты айыптаушы — Ақбөкенге беремін.
Айыптау сөзі: Ақбөкен
Сөйлеу маған ауыр. Әлемде қаншама өсімдік пен жануар құрып барады. Оларды жойып жатқан кім? Әрине, адам. Адам да табиғаттың перзенті емес пе? Ол «зиянды» деп санағанның бәрін өз бетінше құрта беруге құқылы ма? Табиғаттағы тепе-теңдік бұзылса, оны қалпына келтіру қиын, кейде мүлде мүмкін болмай қалады.
Жойылып кеткен түрлер туралы мысалдар
- Зебра-қуагоны жайылымдық жерлерде «көп» болғаны үшін қырып жіберу.
- Бизондардың миллиондап атылуы: бір кездері саны шамамен 70 миллионға жеткен.
- Су сиырының 25 жыл ішінде жойылуы: майы, еті, сүті үшін қудалануы.
Өсімдіктерге қатысты дерек
Ливан кедрінен бүгінде небәрі бірнеше жүз ғана қалғаны айтылады. Адам қай жерде пайда болса, кейде сол жерді қирату мен тоздыру қатар жүреді.
«Жан-жағыңа қара. Ауа да, жер де, су да уланып жатыр. Ойланыңдар».
Соттың сұрағы
Сот: Сіздің ойыңызша, адамды қандай жаза күтіп тұр?
Ақбөкен: Ол өзін-өзі жазалады — әрі өте қатты. Нақты ойымды кейін айтамын.
Қорғау сөзі: Ит
Айыптаушының жанайқайын түсінемін. Бірақ адамға да әділ қарайық. Біз, үй жануарлары, адамды жақыннан білеміз: ол табиғатты қорғау үшін нақты қадамдар да жасап келеді.
Қорықтар туралы
Адам алғашқы қорықтарды ұйымдастыру тәжірибесін ерте бастағаны айтылады. Қазақстанда да бірқатар қорық бар: Ақсу-Жабағылы, Алакөл, Алматы, Барсакелмес, Батыс Алтай, Қаратау, Қорғалжын, Марқакөл, Наурызым, Үстірт. Бұл аумақтарда сиреп кеткен аң-құс қорғалады.
Қызыл кітап
Сирек әрі жойылып кету қаупі бар түрлерді сақтау үшін Қызыл кітапқа енгізу — жауапкершілікті жүйелеудің бір жолы.
Қорғау шаралары — кеш емес. Бірақ ол үшін әр әрекет тұрақты және нәтижелі болуы керек.
Куәгерлер сөзі: ауа, су, топырақ
Сот арызданушылар мен қорғаушылар тарапынан куәгерлерді тыңдайды. Табиғаттың үш тірегі — ауа, су, топырақ — өз уәжін айтады.
Куәгер: Ауа
Жыл сайын атмосфераға миллиардтаған тонна улы газ тарайды. Соның салдарынан озон қабаты жұқарып, кей жерлері тесіліп жатыр. Ультракүлгін сәуле күшейген сайын адам денсаулығына қауіп артады. Көліктер мен зауыт түтіні, химиялық қалдықтар жағдайды ушықтырады.
Үкімге сұраныс: ауаны ластаған әрекет үшін жауапкершілік күшейтілуі тиіс.
Куәгер: Су
Суға тасталған зиянды заттардың салдары алысқа барады: өзен-көлдер уланып, адам мен жануарларға қауіпті микроорганизмдер көбейеді. Кей жерлерде суға түсу қауіпті болып, балықтарда өзгерістер байқалады. Ластанған аймақтарды қалпына келтіру орасан қаражат пен уақыт талап етеді.
Негізгі ой: су — өмірдің тамыры; оны улау — өз болашағын улау.
Куәгер: Топырақ
Құнарлы топырақ өте баяу түзіледі — оған мыңдаған жыл қажет. Ал соңғы жүз жылда құнарлы қабаттың едәуір бөлігі тозғаны айтылады. Шамадан тыс жырту, біржақты егіншілік, бақылаусыз қалдыру, тыңайтқыш пен нитратты көп қолдану жерді уландырады.
Тыңайтқыш тез өнім беруі мүмкін, бірақ ұзақ мерзімде топырақ пен адам денсаулығына қауіп төндіреді.
Қайта сұрақ: даму ма, жауапсыздық па?
Иттің уәжі
Деректер нақты. Бірақ су мен ресурстар адамға қажет. Өндіріс дамып жатыр. Сонымен қатар адамдар бүлінген суларды тазарту үшін қондырғылар орнатып, зауыт мұржаларына сүзгі қоя бастады, кей елдер ауаны ластайтын аэрозольдерді шектеуде. Көліктер де электр қуатына, балама энергия көздеріне көшіп келеді.
Жаралы үн: түрлердің жанайқайы
Куәгерлер: Аполлон мен Махаон
«Алдымен құртады, сосын қорық пен парк салады. Жоқ! Біз ренжідік — кешіру қиын». Әсемдік үшін аулау да — жойылуға апарар жол.
Куәгерлер: гүлдер
Бақ-бақ: «Ерте гүлдейміз. Адамдар сағынышпен жұлады да, кейін лақтырып тастайды». Дауыс: «Бұл гүлден дәрі алынады».
Қызғалдақ: «Қызыл кітапта қызғалдақтың көптеген түрі қорғауға алынған. Өміріміз қысқа, тұқым шашып үлгермей жатып жұлып кетеді — не үшін?»
Куәгер: Даната көлбақасы
«Бізді ұнамсыз деп қабылдайды. Бірақ зиянды жәндіктерді жоямыз. Сонда да қадірімізді білмейді. Біз де қорғауды қажет етеміз».
Куәгер: Дуадақ
«Біреулер бізді торға қамайды, біреуге етіміз, біреуге мамығымыз, біреуге қауырсынымыз керек. Аяусыз атады». Соңғы ғасырларда көптеген құс түрі жер бетінен жоғалғаны айтылады.
Соңғы сөз және үкім
Адамның сөзі
«Мен ақталмаймын. Тек кешірім сұраймын. Бұл сіздерге жеңілдік әкелмесін білемін, бірақ бәрін түзетуге мүмкіндік беріңіздер».
Иттің қорытындысы
«Адамның жасағаны қорқынышты. Бірақ оны түзете алатын да — адам. Қызыл кітапты құрастырған, қорықтар салып, қорғап жатқан да — адам».
Сот (Арқар): шешім
«Мен де бір кездері жойылып кету қаупін бастан кешірдім, ерекше қорғаудың арқасында аман қалдым. Өкінішке қарай, бүгінде табиғат көп жағдайда адамға тәуелді. Сондықтан шешімім мынау: адам бүлінген табиғатты қалпына келтірсін. Егер табиғатты тез арада қорғауға алмаса, жер бетінен жоғалған жан-жануардың кейпін өзі де көреді. Таза ауа мен таза сусыз ол да өмір сүре алмайды».
Даната көлбақасы: «Сонда адам өз-өзіне өлім жазасын кесе ме?»
Сот: «Солай болуы да мүмкін»
Барлығы бірге: «Сұмдық... Аянышты...»
Ой түйін
Бұл «сот» — үкім шығарудан бұрын, адам санасына сұрақ қоятын көркем ескерту. Табиғатты қорғау — бір күндік акция емес, күнделікті мәдениет: тұтынуды азайту, ластамау, қалпына келтіруге үлес қосу, және ең маңыздысы — өз ісіміздің салдарын алдын ала ойлау.