Қой сүйеді баласын кімім дер

Ойынның мақсаты мен форматы

«Алтын сақа» — ауыз әдебиетін оқуға ынталандыратын, оқушылардың білім деңгейін арттырып, оқыған материалын жүйелі ой елегінен өткізуге үйрететін әдеби ойын. Ойын барысында оқушылардың алғырлығы мен шапшаңдығы дамып, халқымыздың әдет-ғұрпын қадірлеу, туған жердің табиғатын құрметтеу, көркем әрі дәл сөйлеу дағдылары қалыптасады.

Әдісі

Сұрақ–жауап, логикалық тапсырмалар, мәтінге сай мақал-мәтел айту.

Көрнекілігі

Туған жер туралы қанатты сөздер, асықтар, конверттер.

Құрылымы

Ойын кезең-кезеңімен күрделеніп, финалда «Алтын көмбе» сұрағына ұласады.

Ойынның мазмұны мен кезеңдері

Кезеңдер тізімі

Ұйымдастыру бөлімі (мақсат, шартпен таныстыру)
Табалдырық
Әудем жер
Қозы көш
Беласар
Жолайырық
Алтын көмбе

Ойын ережесі (қысқаша)

Ойын «әдеби олимпиада» форматында өтеді. Оқушылар 4 түрлі күймеге бөлінеді: қызыл, сары, көк, жасыл. Әр қатысушы өз командасы туралы қысқаша мәлімет береді.

Кезек анықтау үшін асық иіріледі. Асық түсу қалпы: алшы, тәйке, шік, бүк. Алшысы түскен ойыншы бірінші жауап береді.

Әр күймеде алты асықтан болады. Жауап бере алмаған немесе асығы алшысынан түспеген ойыншы кезең соңында ойыннан шығуы мүмкін.

Финалда жалғыз ойыншы «Алтын көмбеге» жетеді. Ол 24 асықты алып қайтуға немесе тәуекел етіп «Алтын көмбе» сұрағын ойнауға құқылы.

Егер ойыншы «Алтын көмбе» сұрағына жауап бере алмаса, үлкен сақаны иіреді. Асық алшысынан түспесе де, ұпай жинау мүмкіндігі сақталады (ойын шартында көрсетілген тәртіп бойынша).

I кезең — Табалдырық

Бұл кезеңде барлық қатысушыларға жалпы сұрақтар қойылады. Сұраққа шапшаң әрі дұрыс жауап берген оқушы «Алтын сақа» ойынын жалғастыру құқығына ие болады.

Сұрақтар мен жауаптар

1) Ертегі дегеніміз не?

Ертегі — ауыз әдебиетінің ең көне жанрларының бірі. Ол өмірде сирек кездесетін немесе мүлде болмайтын, қиялдан туған оқиғаларды баяндайды.
2) Ертегінің белгілі бір авторы бола ма?

Жоқ. Ертегілер халық ауыз әдебиетіне жатады, сондықтан нақты авторы болмайды.
3) Ертегілер қалай басталады?

Ертегілер көбіне қарасөз түрінде айтылады, кейде өлең сөз де кездеседі. Басталуы ұқсас болып келеді: «Баяғы өткен заманда…» сияқты қалыптасқан тіркестермен басталады.
4) Ертегілердің неше түрі бар?

Хайуанаттар туралы, қиял-ғажайып, шыншыл (тұрмыс-салт), т.б. түрлері бар.
5) «Ер Төстік», «Керқұла атты Кендебай», «Алтын сақа» қай түрге жатады?

Қиял-ғажайып ертегілер.
6) Наурыз жыры қандай жырға жатады?

Тұрмыс-салт жырлары.

II кезең — Әудем жер

Бұл кезеңде тұрақты сөз тіркестерінің мағынасы ашылады. Жауап беру үшін қол көтеріп, дәл әрі қысқа түсіндіреміз.

Тұрақты тіркестердің мәні

Арасынан қыл өтпейтін — тату, дос.
Ит арқасы қиянда / ит өлген жер — алыс, қашық.
Жерге кіріп кете жаздау — қатты ұялу.
Қолды болды — ұрланды.
Қой аузынан шөп алмас — өте момын.

Қимыл мен көңіл күйді білдіретін тіркестер

Төбесі көкке жеткендей — қатты қуану.
Қуанышы қойнына сыймады — қуанышы ерекше болды.
Қолы қолына жұқпады — өте тез қимылдады.
Саусағының ұшын қимылдатпады — ештеңе істемеді.
Ине шаншар жер жоқ — өте тығыз, лық толы.

Осы кезеңнен кейін асығы азайған оқушылармен қоштасып, ойын әрі қарай жалғасады.

III кезең — Қозы көш

Сұрақтар

1) Күн мен түн қашан теңеледі? 22 наурыз күні.
2) Таусоғар, Көлтауысар, Желаяқ, Бапы хан, Ерназар, перінің қызы Бекторы — қай ертегінің кейіпкерлері? «Ер Төстік» ертегісінің кейіпкерлері.
3) «Қой сүйеді баласын кімім дер?» Қоңырым.
4) «Ол көлдің басына қонбасын, иесі — перінің қызы Бекторы» — кімнің сөзі, кімге айтылған? Кенжекейдің сөзі, Ер Төстікке арнап айтылған.
5) «Шырағым, шаршадың ғой… жарысарда өзім оятамын» — кімнің сөзі? Мыстан кемпірдің сөзі («Ер Төстік» ертегісінен).
6) «Өзімнен ақылы артық кісіге тиемін деп жиырма жылдай отырды, қазір отыз бесте» — кімнің сөзі? Меңді қыздың сөзі («Аяз би» ертегісінен).
7) «Олай болса, жылама. Мен әке-шешеңді іздеп тауып берейін» — кімнің сөзі? Кендебайдың сөзі («Керқұла атты Кендебай» ертегісінен).
8) «Апырмай, аузым қайда?» — кімнің сөзі? Тазша баланың сөзі («Қырық өтірік» ертегісінен).
9) «Ой, оңбаған-ау, қырасың ғой малды… “Айрылғырдың суы айрыл!” деп неге айтпайсың?» — кімнің сөзі? Ханның кіші қызының сөзі («Керқұла атты Кендебай» ертегісінен).
10) Тұрмыс-салт жырларына қандай жырлар жатады? Бесік жыры, тұсаукесер, жар-жар, тойбастар, беташар, бата-тілек, жоқтау, қоштасу, сыңсу.

Ереже бойынша, сұраққа жауап бере алмаған немесе асығы бүк түскен ойыншы ойыннан шығарылады. Әр кезең сайын қатысушылар саны азая береді.

IV кезең — Беласар

Бұл кезеңнің міндеті — мәтінді мұқият тыңдап, мазмұнына сай мақал-мәтел айту. Яғни, «тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін» жасау.

«Алты түлкі»

Ертеде алты түлкі дос болыпты. Біреуінің құйрығы шолақ екен. Құйрығы ұзын бес түлкі оны келеке қылып күле береді. Сонда шолақ түлкі оларды алдап, қарағайға байлап қояды да: «Бүркіттер келе жатыр!» дейді. Бесеуі қашамын деп құйрықтарын үзіп, бәрі де шолақ болып қалады. Содан кейін ешқайсысы мазақтамайтын болыпты.

«Атасы мен немересі»

Ата қартайып, әлсірейді: көзі нашар көреді, құлағы нашар естиді, қол-аяғы дірілдеп, тамағын төгіп алады. Баласы мен келіні оны бөлек отырғызып, ескі ыдыспен тамақ береді. Бір күні немересі ағаш жонып отырады. «Не істеп жатырсың?» десе, «Сендер қартайғанда тамақты осы аяққа құйып беремін» дейді. Мұны естіген әкесі ұялып, атасын бөлектеуді доғарады.

Мазмұнға сай түйін: «Әкеңе не қылсаң, алдыңа сол келер.»

«Шибұт, Қылмойын, Қарынбас»

Қарынбас, Қылмойын, Шибұт үшеуі жолдас болыпты. Бір күні тоқты ұрлап сойып, етін асқалы жатады. Қарынбасқа қарынды жуып кел дейді. Қара шыбын үймелеп, ол шыбынды қағамын деп басын ұрып алып, мерт болады. Мұны көрген Шибұт санын соғып қалады — «ши бұты» сынып, ол да өледі. Соңынан шыққан Қылмойын «Ойбай!» деп айқайлағанда, қыл кеңірдегі үзіліп кетеді.

Мазмұнға сай түйін: «Ұрлық — түбі қорлық.»

V кезең — Жолайырық

Бұл кезеңде екі оқушы қалады. Әр түрлі тақырыптағы логикалық сұрақтар қойылады; кейбіріне әзіл түрінде жауап беруге болады.

Логикалық сұрақтар

1) 9 қабатты үйдің 9-қабатында тұратын балаға досы келіп, лифтпен 6-қабатқа дейін ғана көтеріліп, қалған 3 қабатты жаяу көтерілді. Неге?

Бойы қысқа болғандықтан: 6-қабаттан жоғары түймелерге қолы жетпеген.
2) Өзіміздікі болғанымен, басқалар қолданатын нәрсе?

Есіміміз.
3) Бір кісі найзағай жарқылдаған сайын шашын тарайды екен. Неге?

Өзін суретке түсіріп жатырмын деп ойлайды.
4) Қай айда 28 күн бар?

Барлық айда.
5) Патша мінсіз сорпадан «бір кемшілік» табуды сұрайды. Тұтқын бір ұрттап, кемшілігін айтып бостандыққа шығады. Кемшілік не?

Бір ұрттамы кеміп қалды (сорпа азайды) — соны айтты.
6) Құлақ не үшін керек?

Көзілдірікті ұстап тұру үшін.
7) Ақтөбеде біреу, Алматыда екеу, Астанада көп, ал Өскеменде жоқ. Ол не?

«А» әрпі.
8) Пілдің үстіндегі 100 құмырсқаның біреуі ғана қалып, қалғаны жерге құлады. Төмендегілер үстіндегісіне не деді?

«Ез оны!»
9) Теңіздің ортасында не бар?

«Ң» әрпі.
10) Жеген сайын жылататын нәрсе?

Таяқ.
11) Қай сұраққа болымды жауап берілмейді?

«Ұйықтап жатырсың ба?»
12) Есікті ашу үшін не қажет?

Есіктің жабық болуы қажет.
13) Қазақстан мен Өзбекстанның ортасында не бар?

«Мен» сөзі.
14) Король кімнің алдында тәжін шешеді?

Шаштараздың алдында.
15) Суды елекпен қалай тасуға болады?

Мұз етіп қатырып тасуға болады.

VI кезең — Алтын көмбе

Шешендік сұрақ

Ноғайлының ханы Жәнібек халықты жиып: «Үш арсыз, үш ғайып, үш жетім болады — соны кім табады?» — депті. Жиналған жұрт «үш арсыз» бен «үш ғайыпты» шешкенімен, «үш жетімді» таба алмапты. Сонда Қарабас шешен: «Жетім үшеу емес, бесеу» — деп төмендегідей түйін айтады.

Үш арсыз

Ұйқы арсыз
Күлкі арсыз
Тамақ арсыз

Үш ғайып

Қонақ ғайып
Нәсіп (несібе) ғайып
Ажал ғайып

Бес жетім (Қарабас шешеннің жауабы)

Оты жоқ жер — жетім.
Басшысы жоқ ел — жетім.
Елінен ауған ер — жетім.
Тыңдаусыз сөз — жетім.
Жоқтаусыз қыз — жетім.

Осы сұраққа дұрыс жауап берген ойыншы — жеңімпаз.

Марапаттау

Ойын соңында жеңімпаз және белсенді қатысқан оқушылар марапатталады.