Әннің сазын үйрету
Тақырыбы: Қаратөбе — өнерлі өлке
Бұл материал — Қаратөбе өңірінің ән өнері мен дарынды тұлғаларын танытатын тарихи-танымдық бағыттағы сабақ мазмұнын редакцияланған, оқуға жеңіл блог-пост пішінінде ұсыну.
Білімділік мақсаты
Ән өнерінің ғасырдан ғасырға үзілмей, мұра болып дамып, кейінгі ұрпаққа үлгі болатынын түсіндіру.
Дамытушылық мақсаты
Дәстүрлі әнді тыңдату арқылы туған жерге сүйіспеншілікті өлең, ой-толғау арқылы дамыту.
Тәрбиелік мақсаты
Эстетикалық сезімді қалыптастыру, жерлес сазгерлер Мұхит пен Ғарифолла мұрасын тыңдатып, Қ. Ислямовтың «Қаратөбем» әнін меңгерту.
Сабақ түрі мен әдістері
Түрі: тарихи-танымдық сабақ
I. Қызығушылықты ояту
Сабақ жылы амандасудан басталады: оқушыға ыңғайлы, қонақжай атмосфера қалыптастырып, ойды еркін айтуға жағдай жасалады.
Көрнекіліктер стратегиясы
Оқушыға суреттер тізбегі ұсынылады: киіз үй, шаңырақ, кең дала, адам бейнесі. Осы көріністерге сүйеніп, 5 минуттық эссе жазу немесе төрт жолдық өлең құрастыру тапсырылады.
Жазылым тапсырмасы
5 минуттық эссе
Шығармашылық тапсырма
Төрт жолдық өлең
Одан әрі сұрақ-жауап арқылы оқушының өңір туралы бастапқы білімі айқындалады:
- Облыс орталығынан шалғай орналасқан Қаратөбе ауданы туралы не білесің?
- Бұл өлкеден шыққан қандай өнер адамдарын атай аласың?
Кең жазира даланың, көгілдір аспанның, сарыжайлаудың тынысымен түлеген өнерпаздардың үлкен өнерге келуі — өз алдына бір тарих.
Топтастыру: Қаратөбе — таланттар мекені
Өнер мен мәдениет
- Ұзақ күйші
- Балет бишісі — Ғазиз Ахмедияров
- Жазушы — Құрманғазы Қараманұлы
- Ақын — Жұрғали Ертілесов
- Сазгер — Ескендір Хасанғалиев
Ән дәстүрі мен тұлғалар
- Әнші, сазгер — Мұхит
- Әнші, зерттеуші — Ғарифолла
- Палуан — Еңсеп Досқалиев
II. Мағынаны тану
Баста тұлға: Мұхит Мерәліұлы
Оқушыға Мұхитқа қатысты ұғымдарды жинақтап жазу ұсынылады. Мұхит — тек орындаушы емес, оның шығармашылық болмысында үш қыр айқын көрінеді:
- 1 Ақын — ән мәтінін өзі шығарады.
- 2 Сазгер — әуен тудырады.
- 3 Орындаушы — әнді өзі шебер орындайды.
Мұхиттың күйлері мен ән мұрасы А. Затаевичтің «Қазақ халқының 1000 әні» жинағында да қамтылған (сабақта кітапты көрсету арқылы дәлелдеу ұсынылады).
Музыка тыңдату
Мұхит — «Айнамкөз» (шығу тарихына қысқаша тоқталу).
Мұхиттың балалары мен немерелері де өнерге бейім болған. Нәу, Шайқы, Шоң сияқты немерелері әнші, домбырашы ретінде танылып, Мұхит қалыптастырған өзіндік ән мектебінің жалғастарына айналды.
Бұл дәстүрді кейін қазақ әндерін ешкімге ұқсамайтын өрнекпен орындаған біртуар дарын — Ғарифолла Құрманғалиев биіктете түсті.
Ғарифолла Құрманғалиев: әнші ғана емес, зерттеуші
Оқушыға «Ғарифолла туралы не білесің?» деген сұрақ беріліп, білетінін категория бойынша топтастыру тапсырылады.
Ғарифолла — әнші әрі сазгер ғана емес, қазақ ән өнері туралы зерттеу еңбегін жазған тұлға. Ол «Әнші дауысы» кітабының авторы. Оның «Нұржамал», «Сүйген жар», «Ақ Жайық», «Әнші дауысы» сияқты кең тараған әндері орындаушының кең диапазоны мен асқақ үнін айқын танытады.
Қонақ және орындау
Сабаққа облыстық «Атадан қалған асыл сөз» жасөспірімдер арасындағы термешілер сайысының II орын иегері Егінғали Қыдырнияз қонаққа шақырылады.
Орындау: Ғарифолла Құрманғалиев — «Еңбек термесі».
Тірек ой
Мұхит пен Ғарифолланың негізгі сүйеніші — қазақтың қара домбырасы.
Дауыс жаттықтыру
И. Нүсіпбаев — «Домбырасыз сән қайда» әні арқылы дауыс жаттығуы жасалады.
Ән үйрету: «Домбырасыз сән қайда»
- 1 1 шумақты қайырмасымен үйрету.
- 2 Қағыс үлгісін көрсету: төмен, төмен, жоғары.
- 3 Әуен сазын меңгерту.
- 4 Домбыраның сүйемелдеуімен қосып айту.
Мұхит та, Ғарифолла да, бүгінгі ән-терме жетекшісі де, оқушы да, осы ортадағы мұғалімдер де — бір топырақтың перзенті. Қаратөбе біз үшін әнге арқау болған киелі мекен.
Қосылып ән айту
«Қаратөбем» әні
- Сөзі
- Жұрғали Ертілесов
- Әні
- Қайырлы Ислямов
III. Толғаныс
Венн диаграммасы
Мұхит пен Ғарифолланы салыстыру арқылы ортақ белгілерін және дара қырларын ажырату ұсынылады: орындаушылық мәнер, репертуар, мұрагерлік дәстүр, зерттеушілік еңбегі, домбыраның рөлі.
-
Мұхит
Ән мектебін қалыптастырған, ақын-сазгер-орындаушы тұлға.
-
Ортақ
Қазақтың қара домбырасын серік еткен, халық жадында қалған асыл мұра.
-
Ғарифолла
Өнерді зерттеген, «Әнші дауысы» еңбегін жазған, кең диапазонды дауыс иесі.
Қорытынды ой
Халқымыздың осындай дарынды перзенттері кейінгі ұрпаққа өнердің өлмес мұрасын қалдырды. Қазақ — өлең мен өнерге жақын, бойында ақындық қасиет пен әншілік дәстүр қатар өрілген халық. Сол себепті де ұрпақ жадында қалсын деп, ән арқылы мәңгілік белгі қалдырған.
Бүгінгі жас буын бұл мұраны серік етіп, Жаңа Қазақстанның жаңашыл жастары ретінде білім мен мәдениетті қатар дамытып, әлемнің дамыған елдерімен терезесі тең болуға ұмтылады. Өзі өмірден өтсе де, соңында өшпейтін із қалдырған Мұхит пен Ғарифолла сынды жезтаңдай әншілердің жұлдызы қазақ ән аспанында әрдайым жоғары.