Диалог арқылы оқытудың маңызы
Диалог арқылы оқытудың маңызы
Күнделікті сабаққа дайындалу кезінде мұғалім сабақ мазмұны оқушылар үшін тиімді, қызықты әрі жаңаша өтуі үшін бағалы уақытын қажетті материал іздеуге жұмсайды. Алайда мазмұнмен қатар, оқушының қалай оқитынын түсіну де шешуші рөл атқарады: мұғалім оқушыға қалай оқу керектігін үйретеді, білімнің не үшін қажет екенін ұғындыруға көмектеседі, жеке ойлауын дамытуға және сол ойларын жұмыс барысында зерттеуге бағыттайды.
Бұл үдерісте оқушы өзіне қойылған міндеттің орындалу стратегиясын жоспарлауды, нақты міндетке сәйкес стратегияны таңдауды үйренеді. Ғылыми зерттеулер сабақта диалогтың маңызды рөл атқаратынын көрсетеді: Мерсер мен Литлтон (2007) диалог оқушылардың қызығушылығын арттырып қана қоймай, білім деңгейінің өсуіне де ықпал ететінін атап өтеді. Сондай-ақ ересектермен интерактивті қарым-қатынас пен құрдастарымен бірлескен жұмыс балалардың оқуына және когнитивті дамуына әсер ететіні айтылады (Нұсқаулық, 39-бет).
Тәжірибедегі бетбұрыс: сұрақ қою мәдениетін өзгерту
Өз тәжірибемде жеті модульмен толық танысқаннан кейін, бақылауымның өзегіне диалогтік оқыту тәсілін алдым. Сынып оқушыларының сөздік қорын әртүрлі деңгейдегі сұрақтар арқылы жүйелі түрде дамытуды мақсат еттім.
Дәстүрлі үлгіде не байқалды?
Дәстүрлі сабақта мұғалім алдымен сұрақ қойып, оқушыдан жауап алады. Көбіне барлық оқушыларға ортақ сұрақ қойылады: біреулер қол көтеріп жауап береді, ал жауап бермегендер ішінен үлгерімі төмен оқушылар таңдалып сұралады.
Нәтижесінде дарынды оқушылар сұрақтарға қиналмай жауап берсе, үлгерімі төмен оқушылар орнынан тұрып сенімсіздікпен жауап береді. Бұрын менің сабақтарым да жиі сұрақ қою мен жауап алудан басталатын: жауап дұрыс болмаса, сұрақ қоюшы оқушы немесе мұғалім өзі жауап беретін. Осылайша оқушының жауапты өздігінен іздеп табуына жеткілікті жағдай жасалмай қалатын.
Қандай өзгеріс енгізілді?
Бағдарламамен танысқаннан кейін сұрақ қою мен жауап алу үдерісіне саналы түрде өзгерістер енгіздім. Оқушылардың ойлау қабілетін барынша дамыту үшін проблемалық сұрақтар құрастырудың және ойлау дағдыларын қалыптастыратын тапсырмалар дайындаудың оқушы қызығушылығын арттыратынын түсіндім.
Сабақтан мысал: 9-сынып, Қазақстан тарихы
9-сыныпта Қазақстан тарихы пәнінен «Қазақстандық парламентаризм. 1995 жылғы Конституция» тақырыбында сабақ өткіздім. Дәстүрлі сабақтан ерекшелендіру және оқушылардың сыни ойлауын күшейту үшін ой қозғау әдісін қолдандым: тақырыпты дайын бермей, оқушыларға болжаттым.
Ой қозғау: қанатты сөздер арқылы тақырыпты болжау
«Тәртіпке бас иген құл болмайды»
Б. Момышұлы
«Балам бол, басқа бол — бәріңе заң біреу-ақ»
Халық нақылы
«Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ»
Ж. Баласағұн
«Халықтар! Жақсы заңдардан гөрі алдымен жақсы әдеттерің болсын, жақсы заңдар жақсы әдеттерден туады»
Пифагор
«Заңдар әділетті болса, адамдар әділ болады»
Ж. Ж. Руссо
Осы қанатты сөздерге сүйене отырып, оқушылар сыни тұрғыдан ойлап, бүгінгі сабақтың Конституция туралы болатынын болжады және сабақ мақсатын өздері айқындады.
Диалогті ұйымдастыру: «ұғыну» әдісі және жұптық жұмыс
Диалог әдісін «Сайлау туралы жаңа кодекстің қабылдануы» тақырыпшасында қолдандым. Сабақ барысында өзара сұрақ қоюды күшейту үшін жұппен жұмыстың бір тәсілі ретінде ұғыну әдісін таңдадым: екі оқушы мәтінді әр абзацтан кейін тоқтап оқиды, содан соң бір-біріне оқығанының мазмұны бойынша әртүрлі деңгейдегі сұрақтар қояды.
Сұрақтарға мысалдар
- Президент 1993 жылдың 9 желтоқсанында қандай Жарлыққа қол қойды?
- Жаңа Кодекс бойынша, Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесінің құрамы неше депутаттан тұратын болды?
- Оның 42-сін кім тағайындайды?
Нәтижесінде оқушылар оқулықты пайдалана отырып, сұрақ дайындауда да, сұраққа жауап беруде де белсенділік танытты. Олар тапсырма төңірегінде ізденіп, дайындалып, бір-бірінің ойларын толықтырды.
Теориялық негіз және қорытынды
Диалог пен визуалды көрсетуді негізге алған оқыту оқушылардың өзара сұхбаттасуына, өзіндік ой-пікірін жүйелеуіне және дамытуына мүмкіндік береді. Диалог барысында оқушылар (және мұғалім) келісілген нәтижеге жету үшін күш-жігер жұмсап, Мерсер (2000) сипаттағандай, білімді бірлесіп алу мен пікір алмасуда тең құқылы серіктестер ретінде әрекет етеді (Нұсқаулық, 40-бет).
Диалогтік оқытудың әсері
- Оқушылар сұрақты дұрыс әрі нақты қоюды үйренеді.
- Жауапты дәлелдеп, ғылыми тілмен жеткізуге жаттығады.
- Сөйлеу мәдениеті дамып, ойын еркін білдіруге дағдыланады.
- Сыни ойлау қабілеті нығайып, бірлескен талқылаудың сапасы артады.
Жеке, жұптық және топтық жұмыстарды жүйелі ұйымдастыру арқылы сыныптағы диалогтік әңгімені дамытуға болатынын тәжірибе жүзінде байқадым. Диалог — тек жауап алудың құралы емес, оқушының ойлауын кеңейтетін, білімді бірлесіп құрастыратын қуатты тәсіл.