Еріншектің ісі екі
Еріншектік — сылтаудың көлеңкесі
Еріншектік туралы мақал-мәтелдер адам мінезіндегі ең қауіпті әдеттердің бірі — істі созу, сылтау табу, әрекеттен қашу екенін ескертеді. Бұл сөздер еріншектің тек жұмысқа емес, тіпті сұрауға да ерінетінін, ал «ертең» деп жүріп өмірін өткізіп алатынын дәл суреттейді.
Кер кеткен еріншек кеусен сұрауға да ерінеді.
Еріншектік адамды әрекеттен ғана емес, қажеттілікті мойындаудан да алыстатады.
Еріншекке жоқ сылтау.
Сылтау көп болған сайын, іс тоқырай береді.
«Ертең» деп жүріп — бүгіннен айырыласын
Ертеңшілдік туралы
Мақалдар «ертең» деген сөздің еріншекке паналау екенін, ал шын мәнінде ол адамды уақытынан ұтпай, керісінше ұтылдыратынын айтады.
Назар аудар
Кейінге қалдыру — әдетке айналса, нәтиже жоғалады.
Ертең — ертең деумен, еріншек өлер.
Еріншектің ертеңі бітпес.
Еріншекке бүгіннен ертең оңай.
Ұйқы мен есінеу — бос өткен күннің белгісі
Еріншек күнін ұйқымен бастап, есінеумен аяқтайды. Бұл — уақыттың да, қуаттың да қадірі кететінін меңзейтін көркем ескерту.
Еріншек түске дейін ұйықтайды, кешке дейін есінейді.
Еңбекке емес, жайбасарлыққа үйренген адам күнді босқа жұмсайды.
Еріншектің күні есінеумен өтеді.
Күнделікті өмірде әрекет жоқ жерде — мән де азаяды.
Мінездің бағасы: әлсіздік, ақылсыздық, шегіншектік
Әлсіздік
Әлсіз адам жиі сүрінеді — тән де, рух та шынықпай қалады.
Әлсіз адам — сүріншек.
Ақылсыздық
Ақыл азайса, ерік те әлсірейді; еңбекке итермелейтін тәртіп жоғалады.
Ақылсыз адам — еріншек.
Шегіншектік
Еріншек адамның тағы бір сипаты — бастамадан қайту, кейін шегіну.
Еріншек адам — шегіншек.
Қайталау арқылы ойды күшейтетін тұстар бар: «Әлсіз адам — сүріншек, ақылсыз адам — еріншек» деген тұжырым бірнеше рет айтылады. Бұл — қоғамның еріншектікті жеке мінез ғана емес, тәрбиенің, ойдың және еріктің өлшемі ретінде бағалағанын көрсетеді.
Егін мен еңбек: еріншектің өнімі піспейді
Ауыл тіршілігіне жақын бейнелер еріншектіктің салдарын айқын етеді: еңбек етпегеннің егісі піспейді, маңдай тер төкпегеннің несібесі артпайды.
Еріншектің егіні піспес.
Нәтиже — тұрақты еңбектің жемісі.
Еріншек егіншіден елгезек масақшы озады.
Ептілік пен қимыл — жалқаулықтан күшті.
Табиғатқа қатысты теңеу де бар: «Жабайы шөп егінді аздырар, еріншектік ерді аздырар». Яғни, күтімсіз егінді арамшөп басса, күтімсіз мінезді еріншектік басады.
Қоғамдық өлшем: ердің еңбегі, еріншектің тозуы
Еңбек адамды оздырады
Ер еңбегімен озады.
Еріншек езілумен тозады.
Еріншектік — тұрмысқа да, беделге де зиян
Кедей болатын жігіт — еріншек келеді.
Еңбексіз жалқау еріншек — көрінгеннен тілемсек.
Өткір теңеулер: мінездің айнасы
Мақал-мәтелдер еріншектікті тек «жұмыс істемеу» ретінде емес, тұтас мінездік кесел ретінде ашады: ол қорқақтыққа, дәлелшілдікке, жыламсақтыққа ұласады.
Алма піс, аузыма түс.
Еңбексіз дайынға ұмтылу.
Жалқау дәлелшіл келеді, жасқаншақ жыламсақ келеді.
Жауапкершіліктен қашу — сөзді көбейтеді.
Еріншек аулаға шықса да, ылау жалдайды.
Болмашы іске де күш жұмсамаудың белгісі.
Қорытынды ой: бір өлім мен мың өлім
Өмірдің салмағы — таңдауда
Бұл нақылдар еріншектік адамды бір күнде емес, күн сайын «жегідей жеп» тоздыратынын меңзейді.
Есті бір өледі, еріншек мың өледі.
Аттың сүріншегі, жігіттің еріншегі жаман.
Еріншектің ерні жібімес, жалқаудың ісі маңдымас.
Түйін
Еріншектік — адамның ісін ғана емес, ішкі тәртібін де құлатады. Еңбек — алға бастырады; ал кейінге қалдыру — көндіре-көндіре тұралатады. Мақал-мәтелдердің түпкі айтпағы: қимыл бар жерде — ырыс бар.
Қосымша нақылдар
- Еріншектің ісі — екі.
- Еріншек екпінді болмас.
- Еріншекке есік пен төр — екі күндік жер.