Қазақша рефераттар

Нәруыздың қасиеттері

Биология • 10-сынып Жаңа сабақ Шығармашылық формат Пәнаралық байланыс: Химия

Нәруыздың қасиеттері және атқаратын қызметтері

Бұл сабақта нәруыздардың (ақуыздардың) негізгі қасиеттері, құрылымдық ерекшеліктері және ағзадағы басты қызметтері жүйелі түрде қарастырылады. Материал оқушылардың дүниетанымын кеңейтіп, оқу мазмұнын толық меңгеру дағдысын дамытуға бағытталған.

Сабақтың мақсаты

  • Нәруыздардың қасиеттері мен қызметтерін түсіндіру.
  • Оқу материалын толық меңгеруге ықпал ететін ойлау дағдыларын дамыту.
  • Ұйымшылдық пен тазалыққа тәрбиелеу.

Әдістер

  • Жоба құру және қорғау
  • Кесте толтыру
  • Биологиялық диктант

Көрнекіліктер

  • Тірек-сызба
  • Портрет (ғалымдар)

Сабақтың құрылымы

Сабақ кезеңдері оқу процесін айқын ұйымдастыруға және жаңа мазмұнды бірізді бекітуге көмектеседі.

  1. I

    Ұйымдастыру

    Амандасу, түгелдеу, сабақ мақсатымен таныстыру.

  2. II

    Жаңа сабақты түсіндіру

    §7. Нәруыздардың қасиеттері және қызметтері.

  3. III

    Бекіту

    Биологиялық диктант және терминдермен жұмыс.

  4. IV

    Үй тапсырмасы және бағалау

    Үй тапсырмасын беру/тексеру және қорытынды бағалау.

Нәруыздардың қасиеттері (§7)

Әртүрлі жануарлардың, өсімдіктердің және микроорганизмдердің нәруыздарын салыстырғанда, олардың физикалық және химиялық қасиеттері бірдей болмайтыны байқалады. Бұл айырмашылық аминқышқылдарының алуан түрлілігімен түсіндіріледі: әр түрдің өзіне тән, құрылымы күрделі нәруыздары болады. Сондықтан түрлер фенотиптік белгілері бойынша да ерекшеленеді (бір жұмыртқалы егіздерден басқа жағдайларда).

Ерігіштігі және ортаға тәуелділігі

  • Нәруыздардың көпшілігі суда жақсы ериді, кейбірі нашар ериді, ал кейбірі мүлде ерімейді.
  • Ерітінділері көбіне коллоидті сипатта болады.
  • Кейбір нәруыздар қышқылдарда және тұз ерітінділерінде де ери алады.
  • Нәруыздардың барлығы дерлік сілтілерде жақсы ериді, ал органикалық еріткіштерде ерімейді.

Лиофильді коллоидтер

Нәруыздар лиофильді (грекше lyo — ерітінді, philo — сүйетін) коллоидті ерітінді түзеді. Коллоидті қасиеттері бірнеше факторға тәуелді:

  • коллоидті бөлшектердің мөлшері;
  • ерітіндінің pH мәні;
  • сыртқы ортаның температурасы және басқа жағдайлар.

Табиғи пішініне қарай нәруыздар

Нәруыздар табиғи пішініне (кеңістіктік ұйымдасуына) қарай фибрилдік және глобулдық болып екіге бөлінеді.

Фибрилдік нәруыздар

Жіп тәрізді болады. Мысалдар: миозин, кератин (шаш құрамында).

Бұлшықет нәруызы миозин ұзындығы жүздеген нанометрге жететін жіп тәрізді құрылым түзеді. Ол ұзару және қысқару қасиеттері арқылы қимыл-қозғалыс реакцияларының жүзеге асуына қатысады.

Қорытынды: фибрилдік нәруыздар көбіне құрылымдық және жиырылу қызметін атқарады.

Глобулдық нәруыздар

Полипептидтік тізбектері шар тәрізді болып жинақталады. Мысал: диаметрі шамамен 5–7 нм болатын гемоглобин, ол оттекті тасымалдайды.

Қорытынды: глобулдық нәруыздар көбіне зат алмасу үдерістеріне қатысады.

Денатурация

Нәруыз молекуласының маңызды қасиеттерінің бірі — әртүрлі әсерлер нәтижесінде табиғи құрылымының өзгеруі. Қыздыру, сәулелендіру, химиялық реагенттер және механикалық әсерден алдымен үшінші реттік, кейін екінші реттік құрылымдарды ұстап тұрған байланыстар үзіледі. Нәтижесінде молекула пішіні өзгеріп, нәруыздың қасиеті мен қызметі бұзылады. Бұл құбылыс денатурация деп аталады.

Түрлері

  • қайтымды денатурация;
  • қайтымсыз денатурация.

Салдары

  • ерігіштігінің төмендеуі немесе жойылуы;
  • арнайы биологиялық қызметінің бұзылуы.

Мысал: жұмыртқа қыздырылғаннан кейін тығыздалып, мөлдірлігін жоғалтады.

Нәруыздардың негізгі қызметтері

Құрылыс қызметі

Жасуша және цитоплазма органоидтерінің мембраналары нәруызға бай. Мысалы, митохондрияның ішкі мембранасының шамамен 70%-ы нәруыз молекулаларынан тұрады.

Сонымен қатар жануарлардың мүйізі, тұяғы, қауырсыны, түгі, сіңірі, шеміршегі және қан тамырларының қабырғалары нәруыздан түзіледі.

Тасымалдау қызметі

Гемоглобин өкпеде оттекті байланыстырып, оны барлық ұлпалар мен мүшелерге жеткізеді. Қайтар жолда көмірқышқыл газының (CO2) шығарылуына ықпал етеді.

Қозғалыс қызметі

Бұлшықет талшықтарының жиырылуы мен ұлпалардың түрлі жиырылғыш жүйелеріне арнайы нәруыздар қатысады. Олар жасуша ішіндегі протоплазманың қозғалысына да әсер етеді.

Жасуша бөлінгенде ахроматин жіпшелерінің жиырылуы нәтижесінде хромосомалар жасуша полюстеріне тең таралатыны белгілі.

Қорғаныштық қызметі

Нәруыздар ағзаны жұқпалы аурулардан қорғайды. Ағзаға бөгде нәруыздар (токсиндер) түскенде, оларға қарсы антиденелер түзіледі. Антиденелер бөгде бөлшектермен байланысып, оларды бейтараптандырады.

Аурудан кейін ағзада иммунитет қалыптасуы осы механизммен байланысты.

Ферменттік (катализаторлық) қызметі

Ағзадағы заттардың жаңаруы мен көптеген биохимиялық реакциялар ферменттердің әсерімен жүреді. И. П. Павлов ферменттерді «тіршіліктің қоздырғышы» деп атаған, өйткені ферменттер зат алмасу реакцияларын жылдамдатып, олардың жүруін реттейді.

Бекіту тапсырмалары

Биологиялық диктант

Тақырып бойынша негізгі ұғымдарды және себеп–салдар байланыстарын қысқа жауаптар арқылы бекітіңдер.

Терминдерге анықтама беріңдер (§7)

  • пептид
  • дипептид
  • полипептид
  • пептидтік байланыс

Талдау сұрақтары

  • Нәруызды зерттеу әдістеріне тоқталып, мысал келтіріңдер.
  • Нәруыздың төртінші реттік құрылымына сипаттама беріңдер.

Зертханалық жұмыс: ферменттердің әсерін бақылау

Тақырыбы

Зат алмасу реакциясының ферменттік сипаты

Мақсаты

  • Зат алмасу реакцияларындағы ферменттердің маңызын дәлелдеу.
  • Ферменттердің белсенді әрекетін бақылау және бағалау.

Құрал-жабдықтар

  • шикі және піскен картоп түйнектері;
  • элодея жапырағы;
  • 3% сутек пероксиді;
  • тамшуыр (пипетка), препараттық инелер;
  • заттық шыны, жабын әйнек;
  • Петри тостағаншасы, микроскоп.

Жұмыс барысы

  1. 1 Шикі және піскен картоп кесінділеріне сутек пероксидін тамызыңдар. Қай кесіндіде өзгеріс байқалады? Байқалған құбылысты түсіндіріңдер.
  2. 2 Су тамшысындағы элодея жапырағын микроскоппен қараңдар.
  3. 3 Жапыраққа сутек пероксидін тамызып, қандай өзгеріс болатынын бақылаңдар.