Сөйлеу мүшелерінің дыбыстарын дамыту
Логопедиялық түзету жұмысының мәні
Сөйлеу тілі бұзылыстарының бірнеше түрі бар. Мектеп жасына дейінгі баланы тәрбиелеудегі түзете-қалыптастыру бағыты балабақшаның арнайы топтарындағы тәрбиелеу мен оқыту жүйесінің маңызды құрамдас бөлігі саналады.
Логопедиялық түзету — педагогикалық әсер ету жүйесі. Ол балалардың сөйлеу тіліндегі кемшіліктерді түзетуге және мектепте оқуда кездесетін қиындықтардың алдын алуға бағытталады: сауат ашуға дайындық, дисграфияның алдын алу, танымдық үдерістерді жетілдіру, тұлғаның мектепке дайындығын қамтамасыз ету.
Тіл кемістігі балалар арасында кең тараған патологиялардың бірі. Сондықтан көмек көрсету жұмысын дұрыс ұйымдастыру — ең өзекті міндеттердің бірі.
Жаңа технологиялардың артықшылығы
Қолданылатын әдіс-тәсілдер өте көп: дәстүрлі және дәстүрлі емес тәсілдер күнделікті жұмыста жүйелі түрде қолданылады. Дегенмен уақыт талабына сай жаңа технологияларды енгізу баланың зейінін шоғырландыруға, танымдық қабілетін арттыруға, тіпті ақыл-ой дамуы тежелген балалар үшін де тапсырмаларды қолжетімді әрі қызықты етуге мүмкіндік береді.
Компьютерлік және цифрлық құралдарды қолдану — жаңа заманның жаңартылған логопедиялық әдіс-тәсілдерінің бірі.
Нәтиже
Қызығушылықтың артуы, тапсырмаға тұрақты қатысу, кері байланыстың жылдам болуы.
Қолдану аймағы
Дыбыс қою, тыныс пен дауыс, фонематикалық қабылдау, лексика-грамматика, байланыстырып сөйлеу.
Логопедиялық тренажерлар (Дельфа-142 және т.б.)
Қазіргі таңда логопедиялық тренажерлар кеңінен қолданылады. Олар дыбыстан бастап, мәтінге дейінгі материалдармен толықтырылған. Тренажерларды қолдану төмендегі логопедиялық міндеттерді орындауға мүмкіндік береді:
- Тыныс алуды реттеу
- Дауыс күшін жетілдіру
- Мұрындық реңкті түзету
- Дауысты және дауыссыз дыбыстарды түзету
- Дыбыстық талдау және синтез
- Лексика-грамматикалық құрылымды қалыптастыру
- Байланыстырып сөйлеуді дамыту
- Сөздік қорды байыту
Тұтықпада тыныс алуды қалыптастыру
Диафрагмалық тыныс алуды дамыту үшін тренажердағы тыныс алу жаттығулары тиімді: «Торт бетіндегі шамды үрлеу», «Ыстық шайды суыту», «Көбелекті ұшыру», «Шырша шамын жағу». Бұл тапсырмалар баланың дұрыс тыныс алу дағдысын бекітуге ықпал етеді.
Дауыс күшін жетілдіру
«Бауырсақ», «Сусиыр» сияқты жаттығуларды орындау бет бұлшықеттерінің қимыл-қозғалысын жақсартуға көмектеседі.
Дыбыстарды анық айту
Дауысты және дауыссыз дыбыстардың (мысалы, з, з’, ж, р, л, л’) айтылуын жетілдіруде «Тікұшақ», «Су астындағы кеме» тапсырмалары ерін, бет бұлшықеттерін және таңдай маңындағы бұлшықеттерді босаңсытуға ықпал етеді.
Фонематикалық жұмыс
Дыбыстық талдау мен синтезді қалыптастыруда «Паровоз», «Субұрқақ» жаттығулары пайдалы. Бұл бағыт қатаң дауыссыз дыбыстарды (мысалы, с, ш, х, ф) қоюға және бекітуге жағдай жасайды.
Байланыстырып сөйлеуді дамыту
Лексика-грамматикалық құрылымды қалыптастыру және байланыстырып сөйлеуді дамыту үшін «Шалқан» ертегісін қолдануға болады: бала ертегі желісін ауызша айтып, сөздік қорын жүйелі түрде толықтырады.
Әдістемелік құралдар: сөйлейтін бейнеальбом және «Соло» аппараты
Сөйлейтін бейнеальбом
Бұл — әдістемелік дамытушы құрал. Ол баланың танымдық қабілеттерін кеңейтіп, сөздік қорын байытады және байланыстырып сөйлеу тілін жетілдіруге көмектеседі.
«Соло» аппараты
«Соло» аппараты есту қабілеті бұзылған (естімейтін және нашар еститін) балаларды сөйлеуге үйретуде қолданылады. Ол дыбысты айту кезінде дыбыс биіктігін, күшін, қозғалысын, ұзақтығын, жіңішкелігі мен жуандығын, шуын бақылауға және сөйлеу дағдысын қалыптастыру барысында сөздің бұзылған бірлігін қалпына келтіруге бағытталған.
Тыныс алу тренажерлері және ринолалия кезіндегі жұмыс
Баланың дыбысты дұрыс айтпауы немесе дыбыстың мұрын қуысы арқылы шығуы көбіне тыныс алу жолдарындағы ерекшеліктермен байланысты болады. Мұндай жағдай әсіресе ринолалия диагнозы бар балаларда жиі кездеседі.
Ресей ғалымдары тыныс жолдарының түрлі ауруларында (созылмалы бронхит, бронхиалды астма) қолдануға арналған Фролов тыныс алу тренажерін ұсынған.
Ринолалия кезіндегі негізгі бағыттар
- Сөйлеу мүшелерінің қимыл-қозғалысын қалыптастыру
- Сөйлеу мүшелерінің дыбыстау мүмкіндігін дамыту
- Мұрындық сөйлеуді жою
- Жұмсақ таңдай белсенділігін арттыру
- Ота жасалған жағдайда массажға ерекше мән беру
Су-джок терапиясы: ұсақ моторика және эмоциялық реттеу
Су-джок терапиясы — баланың ағзасын сауықтырумен қатар танымдық қабілеттерін және эмоциялық-ерік аясын дамытуға ықпал ететін тиімді тәсіл. Ол саусақтардағы жүйке нүктелерін ынталандырып, мидың белсенді жұмыс істеуін қолдайды.
Қарапайым қолдану үлгісі
Допты алақанның арасына салып домалату арқылы массаж жасалады. Бұл ми қыртысының бөлімдерінің үйлесімді қызметіне оң әсер етуі мүмкін. Су-джок массаж құралдары кейбір жағымсыз әдеттерден (мысалы, саусақты ауызға салу) арылуға да көмектеседі.
Ересектерге кеңес
Егер бала сөйлеген кезде қолында бір затты айналдырып тұрса, оны бірден тартып алуға асықпаңыз: кей балалар осылайша ішкі қобалжуын реттейді. Қауіпсіз құралдарды қолдану эмоциялық күйді жақсартып, түзету жұмысының тиімділігін арттыруға ықпал етеді.
Зондпен массаж: артикуляциялық аппаратты қолдау
Жалпы сөйлеу тілі бұзылған балаларда тілдік қимыл-қозғалыс баяу болуы мүмкін. Сондықтан логопед маман жеке жұмыс барысында тіл, ерін және бет бұлшықеттеріне зондтар арқылы массаж жасауды қолданады.
Массаждың ықпалы
- Бұлшықет тонусы мен жағдайының өзгеруіне әсер етеді
- Тамақ бұлшықеттерінің белсенділігін арттыруы мүмкін
- Иілгіштік пен жиырылу қабілетін жақсартуға көмектеседі
- Қалыпты артикуляциялық әрекетке қажетті сезімдік кері байланысты күшейтеді
Массажға арналған зондтар әсіресе дизартрия диагнозы бар балалармен жұмыста қолданылады. Артикуляциялық аппаратқа массаж жасауға арналған зондтардың бірнеше түрі бар; олар әдетте жоғары сапалы тот баспайтын болаттан жасалады.
«Шанышқы» зонд
Бұлшықеттерді таптауға арналған. Таптау қысқа, жиі, жеңіл қозғалыстармен жасалады. Қарқынды әсер үшін зондты бір нүктеде 4–5 секунд бойы оңға-солға немесе алға-артқа бұруға болады.
«Сегіздік» зонд
Тіл бұлшықеттерін ысқылауға арналған. Ілмекті бұлшықетке батыра басып, 6 рет жоғары-төмен үйкей қозғалыс жасалады; зондты басқан орнынан жылжытпау маңызды.
«Шаналар» зондтары (үлкен/ортаңғы/кіші)
Тіл мен ерін бұлшықеттерін босаңсытуға арналған. Ұштары әр қырынан жұмыс істеуге ыңғайлы, массаж кезінде жоғарғы бөлігі бұлшықетті басуға қолданылады.
«Балта» зонд
Екі әдіске қолданылады: бұлшықетті басу және бұлшықет бойымен жылжыту. Басу арқылы тонустың тартылуын және қимыл белсенділігін бақылауға болады.
Айқастырылған табан және итермелеуші зонд
Айқастырылған табан зонд бұлшықеттерді сығымдауға арналған. Онымен 5 секундтық басып-шаншу, секірмелі алға-артқа қимылдар және шеңбер бойымен оңға-солға басу тәсілдері орындалады.
Итермелеуші зонд басқанда бұлшықет тартылып, зондты алған кезде босаңсиды. Қарқынды әсер үшін зондты бір нүктеге қойып, сағат тілі бағытымен 5 секундқа дейін бұрып ұстап тұруға болады.
Жаңа технологиялық әдіс-тәсілдерді пайдалану білім сапасын арттырудың тиімді жолдарының бірі екенін орыс ғалымы Л. В. Зенков та атап көрсеткен. Сөздік қорды кеңейту мен танымдық әрекеттерді қалыптастыруға бағытталған технологияларды түзету жұмыстарында орынды қолдану баланың бойындағы кемшіліктерді азайтуға мүмкіндік береді.
Автор
Дайрабаева Гаухар Тлековна