Қазақша рефераттар

Тойбастар күйінде кездесетін қозғау белгі

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Дина Нұрпейісованың өмірі және «Тойбастар» күйінің мазмұны мен көркемдік ерекшелігі туралы түсінік қалыптастыру.

Тәрбиелік

Динаның күйлері арқылы ұлттық сезімді оятып, адамгершілікке, ізгілікке тәрбиелеу. Елін, жерін сүюге және Отан алдындағы парызды терең сезінуге баулу.

Дамытушылық

Аспапты дұрыс меңгерту, орындаушылық шеберлікті арттыру. Күйді талдау арқылы нақышына келтіріп, мағынасын түсініп орындауға дағдыландыру.

Сабақтың өту барысы

Қадам-қадаммен ұйымдастыру, қайталау және жаңа материалды меңгерту

1) Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушымен амандасып, сабаққа бағыттау.
  • Қажетті құрал-жабдықтарды дайындап, оқушыны жұмысқа жұмылдыру.
  • Домбыраның құлақ күйін келтіріп, дұрыс отырыс пен аспап ұстау қалпын қадағалау.

2) Үй тапсырмасын тексеру

Техникалық дайындық

  • Ля минор гаммасын әртүрлі штрихтармен орындау.
  • Ж. Еңсепов — «Балбөбек» шығармасын жатқа сұрау.
  • Қате тұстарын түзетіп, динамикалық белгілерін сақтай отырып қайта орындату.
  • Күйсандық сүйемелдеуімен санап, бөліп-бөліп ойнату.

Өткен материалды қайталау

  • И. С. Бах — «Менуэт» (күйсандықпен қосылып, санап орындау).
  • Халық күйі — «Тепең көк» (өз нақышына келтіріп орындау).

3) Жаңа сабақты меңгерту

  • Күй және автор туралы қысқаша түсінік беру.
  • Күйді жай екпінде мұғалімнің орындауында тыңдату.
  • Тональдігін анықтау, қағыстарын көрсету, саусақ басуларын белгілеу, өлшемін түсіндіру.
  • Оқушымен бірге талдап, түсініксіз тактілерді қайта-қайта көрсетіп бекіту.

Дина Нұрпейісова: өмірі мен өнері (1861–1955)

Дина Нұрпейісова 1861 жылы Орал облысы, Жаңақала ауданында дүниеге келген. Ол — қазақ музыка мәдениетінің аса көрнекті тұлғасы, күйші-композитор, Қазақстан Республикасының халық артисі (1944).

Динаның әкесі Кенже домбыра тартқан, сол себепті қызын ерте жастан домбыра өнеріне баулыған. 1870 жылы Дина Құрманғазымен алғаш кездеседі. Жас өнерпаздың болашағына сенген Құрманғазы оның талантына жоғары баға берген. Бұл шығармашылық байланыс туралы айтылатын «Құрманғазының оң қолы мен Динаның сол қолын бір адамға берсе, дүниеде одан асқан домбырашы болмас еді» деген сөз Динаның орындаушылық деңгейін айқын көрсетеді.

Динаның шығармашылығы халық музыкасына сүйенеді. Осы дәстүрді арқау ете отырып, ол өзі де күй шығара бастайды. 1937 жылы халық өнерпаздарының республикалық байқауында I жүлде алып, 1939 жылы Мәскеуде өткен Бүкілодақтық халық аспаптарында орындаушылар байқауында үлкен табысқа жетеді. Құрманғазы, Дәулеткерей, Түркеш дәстүрлерін дамыта отырып, күйшілік өнерді жаңа белеске көтерген.

Белгілі күйлері

«Бұлбұл», «Тойбастар», «Ана бұйрығы», «Әсем қоңыр», «Байжұма», «Еңбек ері», «Жеңіс», «Жігер», «Кербез», «Партия туралы күй», «Сегізінші март», «Сауыншы», «Көгентүп», «Он алтыншы жыл», «Он жетінші жыл», «Науысқы» және т.б.

Марапаттары

Екі мәрте «Еңбек Қызыл Ту» орденімен және бірқатар медальдармен марапатталған.

Шығармашылық өзек

Халық әуені мен дәстүрлі күй мектептерін сабақтастырып, замана тынысын күй тілімен сөйлете білген композиторлық өрнек.

«Тойбастар» күйінің шығу тарихы

Дина 1940 жылы Қазақстанның жиырма жылдық мерейтойына арнап «Тойбастар» күйін шығарған. Бұл туындыда композитор өз елінің өркендеуін, экономикасы мен мәдениетінің дамуын және халық қуанышын көркем тілмен бейнелейді.

«Тойбастар» — мазмұны терең, түрлік ерекшелігі айқын, үш бөлімді композициясы шымыр шығарма. Музыкалық бейненің нақтылығы мен құрылымының сымбаттылығы арқасында күй көп ұзамай жұртшылыққа кең тараған.

Орындаушылыққа қойылатын негізгі талап

  • Екпін тұрақтылығы және фразаның «демін» сақтау.
  • Қағыс түрлерін дәл қою және динамикалық контрастты көрсету.
  • Тақырыпты талдай отырып, күйдің мінезін жоғалтпай орындау.

Қорытынды бөлім: сөзжұмбақ арқылы бекіту

Оқушының жаңа сабақты қаншалықты меңгергенін анықтау үшін торкөзді сөзжұмбақ ұсынылады. Сөзжұмбақта бүгінгі өтілетін күйдің атауы жасырылған.

Сұрақтар

  1. 1. Оң қол мен сол қолдың шеберлігін арттыру үшін орындалатын шығарма.
  2. 2. Дина, Құрманғазы, Қазанғап — кімдер?
  3. 3. Күйшінің тегі (фамилиясы) қандай?
  4. 4. Динаның құсқа арнаған күйі.
  5. 5. Динаның ұстазы.
  6. 6. «Тойбастар» күйінде кездесетін қозғау белгісі.
  7. 7. Музыканың жылдамдығы қалай аталады?
  8. 8. Дина қай өңірде дүниеге келген?
  9. 9. Қайталау белгісі қалай аталады?