Қайың ағашының бұтағы мен діңі берік, әрі шымыр
Қайыңның келбеті мен өсу ортасы
Қайың — сымбатты ағаш: ұшар басы үкідей шоқтанып, бойы биіктей өседі. Алайда аса кәрі қайыңдардың ауыр бұтақтары мәжнүн талдай салбырап, төгіліп тұрады. Ашық кеңістіктерде қайың кейде жеке-дара өссе, көп жағдайда тұтас тоғай мен орман құрап жатады.
Жазғы жап-жасыл шөп пен жайнаған гүлдің ортасында тұрған ақ балтыр қайың тоғайы — көз сүйсіндірер ғажайып көрініс.
Гүлдеуі, жапырақ жайуы және тұқым таратуы
Қайың сәуірдің соңы мен мамырдың басында, яғни жаңғақ ағашы мен талдан кейін гүлдейді. Гүлдері қарапайым, сырға тәріздес болып келеді.
Қыркүйек айы қайың жапырағы сарғая бастағанда айқын сезіледі: күзде қайың ерекше сары түске боялып, саябақтар мен көшелерге көрік береді.
Қайыңның ұрықтары желмен тез таралады. Ол өзге ағаштар өсе алмайтын жерлерде де жылдам өсіп-өніп, жаңа алқаптарға алғаш болып орныға алады. Сондықтан қайыңды орманның «пионері» деп атайды.
Ерекшеліктері және түрлері
Сыртқы белгісі
Қайың ақ түсті қабығымен ерекшеленеді. Бұтағы мен діңі берік, шымыр. Жапырағы жұмыртқа пішінді, жиектері ара тісті.
Өмір жасы
Орташа өмір сүру ұзақтығы — 100–150 жыл. Көктемде ерте бүршік жарып, жапырағын кеш түсіреді.
Таралуы
Табиғатта қайыңның шамамен 140 түрі бар. Елімізде де көптеген түрі кездеседі.
Кең таралған түрлері
Ең кең тарағаны — кәдімгі қайың (аққайың). Баянауыл мен Көкшетау қорықтарында қарағай, көктерекпен бірге үлпек қайың да өседі.
Саябақ мәдениетіндегі орны және әдебиеттегі бейнесі
Қайыңның барлық түрі тез өседі және оңай жерсінеді. Сол үшін гүлпаздар оны «саябақ ағашы» деп атайды: жол бойына да, бақ ішіне де қатар-қатар егіп, кеңістікке сән береді.
Қайыңның өзгеше сұлулығы ақын-жазушылардың өлең-жырларына жиі арқау болған. Ажарлы да көрікті бойжеткендерді аққайыңға теңеу — халық санасында орныққан көркем бейне.
Емдік қасиеті және тұрмыстық қолданылуы
Құрамы мен пайдалы қасиеттері
Қайыңның бүршігі мен жапырағында, гүлі мен дің қабығында, сондай-ақ сүрегі мен шырынында емдік қасиеттер бар. Бүршіктері мен жапырақтарының құрамында эфир майы, қара май, флавоноидтар, сапониндер және С дәрумені кездеседі. Шырыны сусын ретінде де пайдаланылады.
Бұйым жасау
Қайыңнан жоғары сапалы шаңғы мен шере жасалады.
Құрылыста қолданылуы
Тез шіритіндіктен, құрылыста салыстырмалы түрде аз пайдаланылады.
Отын ретінде
Жанғыштық қасиеті жоғары болғандықтан, отынға кең қолданылады.
Көбейтуі және күтімі
Қайың көп күтімді қажет етпейді. Жас көшетті алғашқы жылдары түзу бағыттап өсірсе, діңі тік әрі көркем болып қалыптасады.
Қалемшелеу арқылы да оңай көбейтіледі.
Карелия қайыңы: сирек кездесетін өзгеше түр
Скандинавия елдерінде дінінің төменгі жағы үйілденіп, шорланып жуандап кететін, өте қатты қайыңдар кездеседі. Мұндай ағашқа тіпті балта да батпайды. Бұл түр Карелия қайыңы деп аталады.
Оның сүрегінен әшекейлі жиһаз, қобдиша және түрлі безендіру бұйымдары жасалады. Карелия қайыңы өте сирек ұшырасатындықтан, қазір оны қолдан өсіру жолдары қарастырылып келеді.
Табиғатты қорғау — ортақ міндет
Қайың ағашы еліміздің солтүстік орман алқаптарында жайқалып өсіп, сол өңірдің табиғи келбетіне ажар береді. Бұл байлықты қорғау — әсіресе жас жеткіншектердің парызы. Көктемде ағаш отырғызу, табиғатқа жанашырлық танытып, игі іс жасау — Табиғат-Анаға қол ұшын созудың нақты жолы.