Талабына нұр жаусын, арманыңа жет балам
Соғыс қасіреті: үнсіз басталған таң
Күй әуені баяу ойнап тұрады. Үй ішінде қуаныштың лебі сезілгенімен, бір сәтте бүкіл тіршіліктің ырғағын өзгертетін қаралы хабар жетеді.
Немеренің арманы
Немересі әжесіне қуана жүгіріп келеді:
«Әже, әже! Бүгін менен бақытты адам жоқ. Жаңа өмірдің баспалдағын дәрігер болып бастағым келеді».
Әжесі немересін маңдайынан сүйіп, батасын береді:
«Талабыңа нұр жаусын, арманыңа жет, балам!»
Үй ішіндегі сабырлы сәтте әкесі үнсіз отырып, пышағын қайрай береді. Келіні ыдыс алып келе жатып, радиодан шыққан хабарға тосылып қалады.
Аттану: отбасылық аманат
Немересі әкесіне қарай ұмтылып, жүректі тілер сөз айтады — бұл қоштасудың, ертеңге белгісіз сенімнің үні еді.
«Аттан!» — деді ол. «Неге бізге үмітсіз тесілесің? Аттан, әке, жолыңнан кешігесің…»
«Кеудесінде жаны бар пақырларың, тауып жейді сенсіз де несібесін».
Ол әкесін құшақтайды. Үй ішін ауыр тыныштық басады.
Әкенің өсиеті
Әкесі бір жасар баласын қызына ұстатып, аманат айтады:
«Тыңда, балам, тыңда, күнім, болуға жара қолқанат. Кәрі анам, сәби інің — барлығы саған аманат».
Әженің тілегі
Әже жүрегін жұбатар жалғыз үмітті қайталайды:
«Оралсын аман жеріне, көріссін туған елімен. Келін-ау, көздей қалтаға топырақ салып беріп жібер».
Келіннің жұбату сөзі
«Кебін киген өледі, кебенек киген келеді. Үлкен үйден дәм татса, кешікпей дейді келеді».
Дегенмен, келін жарының соңынан көз жасын тыя алмай қала береді.
Тылдағы еңбек: оқ атылмаған майдан
Соғыс кезінде ауылда оқ атылмады демесеңіз, тіршіліктің қиындығы майдандағыдан кем болған жоқ. Аналар, балалар, ақсақалдар — бәрі төзді. Таңның атысынан күннің батысына дейін фермада жұмыс істеп, әскерге арнап шұлық тоқыды.
Киіз үй ішіндегі күндер
Киіз үйдің ішінде апасы мен келіні жүн түтіп, шұлық тоқиды. Қызы ұршық иіріп, аянбай еңбек етеді.
Келіні: «Апа, балалардың әкесінен хат келмегелі көп болды…»
Апасы: «Иә, балам. Амандық болса, балам аман-есен оралар. Зұлым соғыстың аты өшсін».
«Соғыс оты тұтанғалы ержүрек ерлеріміз үшін қолдан келген қызметті жасап келеміз».
Негізгі ой
- Майдандағы ерлік пен тылдағы еңбек — бір жеңістің екі қанаты.
- Үміт — хат күткен үйдің шамы.
- Күнделікті шыдам — үнсіз қаһармандық.
Майдан жолы және қаралы қағаз
Осы кезде солдат киімін киген хатшы бала келеді. Сұрапыл соғысқа көппен бірге аттанған азамат 258-атқыштар дивизиясының 999-атқыштар полкі құрамында ұрысқа қатысады. Воронеж қаласын жаудан азат етуге үлес қосып, кейін Сталинград шайқасына қатысады. Сталинградты қорғағаны үшін медаль алады.
Алайда майдан даласында соғыстың соңына дейін жаумен арпалысу оған бұйырмайды: ауыр жараланып, ерлікпен қаза табады.
1943 жылдың тамызы: суық хабар
1943 жылы Сталинградтан отбасысына баласы Мәліктің қаза тапқаны жөнінде қаралы қағаз келеді. Ата-ана жаманат хабарға сенерін де, сенбесін де білмей дал болады.
«Бұлт басты, ашық сәні қашты аспанның. Жоғалсын заты бұлай бас қосқанның».
«Анаға ең ауыр күн тіршілікте — боздап кеп, боздағымен қоштасқан күн».
«Қайғыдан кәрі таулар қап-қара боп, жеткізді жерге дейін қайың басын».
Жеңіс хабарлары: үміттің қайта жануы
Радиодан қуанышты жаңалықтар берілді: 1945 жылдың 30 сәуірі күні кешкі сағат 18:30-да Жеңіс туы тігілді. Туды тіккен — Рақымжан Қошқарбаев. Төрт жылға жуық созылған қан төгіс аяқталды. 9 мамыр — Жеңіс күні.
Жеңіс құны
Бұл жеңіс оңай келген жоқ: КСРО-ның 1710 қаласы күл-талқан болды, 70 мыңнан астам село мен деревня өртелді. Қаншама ана баласыз, қаншама бала әкесіз қалды.
Соғыс даласынан 20 миллионнан астам адам қайтқан жоқ, оның ішінде 350 мыңы — қазақ.
Қателескен қаралы хабар
Кейде қасіреттің ішінде күтпеген сәуле болады: қаралы хабар қате болып шығып, әкесі соғыстан аман-есен оралады. Бейбіт күн қайта орнайды.
Аспанымызда Жеңіс туы желбірегеніне — 70 жыл. Соғыс өрті өшіп, қайғы-мұңнан арылып, бейбітшілік орнағанына — 70 жыл.
Еске алу жыры
«70 жыл — бейбіт көктем таңы атқалы, 70 жыл — шуақты күн таратты әнін».
«Талай құс содан бері қайта оралды, талай бақ әлеміне қайта оранды».
«Соғыста өлгендер тек оралмайды, тек ұрпақ олар жайлы айтады әнді».
«70 жыл — жауыздықтың ажал оғы, біздің елдің үстінен ұшпағалы».
Майданнан хат (үзінді)
Үміт пен сағынышқа толы жолдар ана жүрегіне демеу болғандай. Бұл хатта соғыстың салмағы ғана емес, тірі қалуға деген сенім де бар.
«Хат жазамын майданнан, мейірімшіл ғазиз анама.
Жақыным — жарым дегенмен, анаңдай жақын бола ма?
Көңілінде тілек, көзде жас, екі қолың жағаңда.
Қасірет шегіп, қан жұтып, сарғайдың ба санадан?
Сағынған соң мен ойлап, жүрегің оттай жана ма?
Ет бауырың елжіреп, қайғыра берме балаңа.
Сабырдың суын бере көр, жаныңдағы жараңа.
Ажалсыз адам өлмейді, мезгілсіз шөлмек сына ма?
Ердің басы ел үшін, арыма жаным садаға.
Бұлт жамылып, қар төсеп, мен жатырмын далада…»