Стратегиялық мақсатқа жетелеу
Кіріспе
Шығыстың ұлы ақыны Рудаки бір өлеңінде: «Ақылды туған кісінің ақымақ болса баласы, ақылдымын деуге де бола бермек шамасы» — деп, ой салған.
Ащы болса да, дәл айтылған сөз. Өйткені «пышақ сабынан озбайды» деген шындық бар: бала тәрбиесі ең алдымен отбасынан басталады. Демек, ұлт тағдыры да әр отбасының ұрпақ тәрбиесіне терең мән беруімен өлшенеді.
Бала тәрбиесінің алғашқы берік кірпіші мектепке дейін қаланса да, мектеп кезеңінде ол жүйелі қалыптасады. Сондықтан ұстаз бен ата-ана бірлесе әрекет еткенде ғана баланың мінезі, тілі, ойлау мәдениеті, адамгершілік ұстанымы орнығады. Оқушылардың дүниетанымын кеңейту, ой-өрісін дамыту, қарапайымдылыққа, жылылық пен сыйластыққа, мағыналы әрі көркем сөйлеуге тәрбиелеу — күн тәртібінен түспейтін міндет.
Ел тағдыры өз қолымызда
Тарихқа көз жүгіртсек, елдік жауапкершіліктің жасы мен шегі болмайтынын көреміз. Райымбек баба 13 жасында-ақ ерлігімен танылса, Абылай хан 21 жасында жауға қарсы «Абылайлап» шауып, ел есінде қалды. Сол рухтың жаңғырығы 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасында Қайрат Рысқұлбековтің сөзі мен ісінен анық көрінді.
Жас ұрпаққа сенім — стратегиялық ұстаным
Ата-бабаларымыздың үнсіз аманаты бір-ақ ойға саяды: ұрпаққа дұрыс бағыт бер, тәрбиеле, тәлім бер. Сондықтан жас өскіннің санасын ұлттық негізде тәрбиелеп, қалыптастыруды мектептің, ұстаздар қауымының басты стратегиялық мақсаты деп білемін.
Қаз дауысты Қазыбек би:
- Бір бала бар — атаға жете туады.
- Бір бала бар — атадан өте туады.
- Бір бала бар — кері кете туады.
Бұл сөз жас буынның бойындағы даралықты байқап, балалық, шалалық, даналық қырын ескеруді меңзейді. Әр балаға сенім мен талап қатар жүрсе ғана мінез қалыптасады.
Кейде жасөспірімдерге күдікпен қарап, «жас қой» деп шектеп қоямыз. Ал шын мәнінде, «болар бала» көп жағдайда осы жасында-ақ шаршы топқа танылып жатады. Баланың ертеңгі еншісі, өмірден алар үлесі — ата-ананың сіңірген еңбегі мен берген тәлім-тәрбиесіне тікелей байланысты.
Педагогикалық және психологиялық жұмыс: ата-анамен серіктестік
Өкінішке қарай, кей отбасыларда «тамағы тоқ, киімі бүтін болса болды» деген үстірт түсінік кездеседі. Күнделікті күйбең тірлікті сылтау етіп, балаға уақыт жетпейтінін айту да жиі ұшырасады. Тағы бірі «әлі жас, өзі-ақ үйреніп алады» деп, тәрбиенің ең нәзік әрі шешуші кезеңдерін назардан тыс қалдырады.
Тәрбиені «кейінге қалдыру» нені жоғалтады?
Баланың бойына ана сүтімен, бесік жырымен, үй ішіндегі қарым-қатынаспен сіңетін құндылықтарды кейін мектеп «жеделдетіп» толықтыра алмайды. Сондықтан ата-анамен жүйелі педагогикалық және психологиялық жұмыс жүргізу — қажеттілік.
Іс-тәжірибеден: ортақ жұмыс форматы
- Баланың жетістігін тек баяндап қоюмен шектелмей, қабілетін байқап, дамытуға бағыттау.
- Ашық сабақ, тәрбие сағаты, сайыс, пікірталас материалдарын фото/видео арқылы жинақтап, ата-анамен бірге талқылау.
- Ата-аналардың қатысуымен бірлескен сайыстар, пікірталастар өткізу; педагогикалық және психологиялық тесттермен жұмыс жасау.
Ақпан айында өткен «Ата салтымызды ардақтайық» атты тәрбие сағатында осы бағыттағы жұмысты нақты көрсетуді мақсат еттім. Әртүрлі деңгейдегі (бастапқы, орташа, жоғары) оқушыларды аналарының қатысуымен сайыстыру арқылы ұлттық негіздегі тәрбиенің өміршеңдігін тәжірибеде дәлелдеуге талпындым. Бесік жырынан басталатын тіл мен тәрбие бұлағының көзін ашу — ең алдымен ата-анаға ой салатын қадам.
Ұлттық құндылықтарды сабақтастыру
Оқушылармен әдет-ғұрып, мақал-мәтел, жұмбақ, ертегі, рәміздер, ырым-тыйымдар, жөн-жоралғылар тақырыптарында әңгіме жүргізіп, жоспар құрып, шығарма жаздыру арқылы олардың түсінігін тереңдетуге болады. Мұндай жұмыстар баланың ақпаратты қалай қабылдап, қалай қорытындылайтынын айқын көрсетеді.
Оқушы шығармасынан үзінді
Тақырыбы: «Қазақтың салт-дәстүрі»
«Әр елдің өз салты бар, тілі бар, елі бар. Мен салт-дәстүр дегенде — үлкенді сыйлау, кішіге көмектесу, қонақ күту, қазақша киіну, қазақша сөйлеу және оқи білу деп түсінемін. Қазіргі кезде қала балалары орыс тілінде көп сөйлейді, ағылшын тілін қосып сөйлеуді ұнатады. Ал Рамазан айында ораза ұстау, Айт кезінде кір жумай, есікті қатты жаппау керек деген тыйымдар бар. Қазақ той дегенде ішкен асын жерге қоймайды…»
Ең маңыздысы — оқушының алған мәліметті ой елегінен өткізіп, өзінше қорытынды жасауы. Өйткені мемлекеттің ертеңгі тағдыры бүгінгі жас ұрпақтың еншісінде.
Қазақстан Республикасының Президенті Н. Назарбаев Білім және ғылым қызметкерлері съезінде: «…білім беру ісіндегі рухани дәстүрді сақтап, дамыта білу керек. Балаларды Отансүйгіштікке, туған жерін, халқын сүюге тәрбиелеу — мұғалімнің аса маңызды, аса жауапты да қадірменді парызы» — деп атап өткен. («Егемен Қазақстан», 6 ақпан, 2001 ж.)
Нәтиженің маңызы: дені сау ұрпақ — берік болашақ
Өскелең ұрпақтың дені сау болса ғана, жаны да сау болады. Осы мақсатпен оқушылармен «Дені сау ұрпақ — біздің болашағымыз» атты эстафеталық шығармашылық сайыс өткіздім. Бұл — тәрбиені тек сөзбен емес, өмір салтына айналдыруға бағытталған жұмыс.
Тәрбиедегі басты өлшем
Еліміздің ертеңін гүлдендіретін ұрпақтың болашағы бүгіннен басталса, бүгін біз қандай тәрбие мен білім беріп жүрміз — осы сұрақ әр ұстаздың да, әр ата-ананың да ар-ождан таразысында тұруы керек.
Баланың ақыл-ойын шыңдау да жауаптылықты талап етеді. Қолына қылқалам ұстаған әр адам суретші бола бермейтіні сияқты, ойдың да дұрыс қалыптасуы үшін бағыт пен машық қажет. Сондықтан оқушыға білім мен біліктіліктің өз еңбегі арқылы келетініне көз жеткізетін орта жасау — ұстаз міндеті.
Мұхтар Әуезовтің: «Ел боламын десең, бесігіңді түзе» — деген сөзі тәрбиенің өзегін айқындайды. Ұрпақтан-ұрпаққа сүйіспеншілік пен рухани құндылықтарды ұластыру — қоғамды да, өзімізді де тәрбиелеудің жолы.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, қиындықтан жол табу, қысылғанда сөз табу, ұшқыр ой иесі болу — бүгінгі білім мен тәрбиенің басты нәтижесі. Алға қойған мақсатқа жету үшін әртүрлі қызмет пен тәсілді үйлестіре отырып, нақты нәтиже шығаруға ұмтыламын.
Сағын ақынның: «Ерінбей еңбек етсең, шыдап егер, тікен де гүлге айналып шыға келер» — дегеніндей, бала тәрбиесіне шығармашылық еңбекті жүйелі түрде ұштастыра қолдану — ең дұрыс жолдың бірі.