Кім жақын
Кіріспе: атадан қалған сөздің құны
Біздің ата-бабаларымыздан бізге жеткен тәлім-тәрбие берер өсиет сөздер өте көп. Ана тілі мен сөйлеу мәдениеті сабақтарында біз халық ауыз әдебиетінің түрлерімен таныстық: өткен қариялардан, ғұлама ойшылдар мен шешен билерден, ақын-жыраулар мен сал-серілерден мұра болып қалған шығармаларды оқып, мәнін талдадық.
Халық шығармаларының түрлері
- Ертегілер
- Аңыздар
- Шешендік сөздер
- Мақал-мәтелдер
- Батырлар жыры
Жыршы мен жырау
Жырау — жырды шығаратын адам.
Жыршы — сол жырды халыққа таратушы, орындаушы адам.
Жырлардың түрлері: төрт түлік туралы жырлар, батырлар жыры және басқа да тақырыптар.
Шешендік сөз: қысқа да нұсқа өнеге
Шешендік сөздердің өз ерекшелігі бар: көбіне белгілі бір оқиғаға байланысты айтылады және нақты адамдардың атынан жеткізіледі. Ұқсастығы — мақал-мәтел секілді қысқа әрі нұсқа. Айырмашылығы — өмірлік жағдайға тікелей байланып, даулы мәселені шешуге немесе көпке ой салуға бағытталады.
Шешендік арнау
Белгілі адамға не топқа қарата айтылатын өсиет, бағыт-бағдар.
Шешендік толғау
Терең ой, өмір туралы түйін, тәлімдік пайым.
Шешендік дау
Даулы істі әділ сөзбен түйіндеу, төрелік айту.
Шешеннің бағалы қасиеті
Шешеннің бағалы қасиеті — қиядан жол, қиыннан сөз табу.
Үш би даналығы: сұраққа жауап, сөзге тоқтау
Оқушылар сахнаға Қазыбек би, Төле би, Әйтеке би кейіпінде шығып, көпшілік қойған сауалдарға жауап береді. Бұл бөлімнің мақсаты — шешендік сөздің салмағын сезіндіру, ойды жүйелі жеткізуге үйрету.
Қазыбек бидің жауаптары
«Дүниеде не жақын?»
- Тату болса — ағайын жақын.
- Ақылшы болса — апайың жақын.
- Бауырмал болса — інің жақын.
- Инабатты болса — келінің жақын.
- Алдыңа тартқан адал асың жақын.
- Қимас жақын қарындасың жақын.
«Дүниеде не қымбат?»
- Алтын ұяң — Отан қымбат.
- Құт-берекең — атаң қымбат.
- Аймалайтын — анаң қымбат.
- Мейірімді — апаң қымбат.
- Асқар тауың — әкең қымбат.
- Бәрінен де ар мен ұят қымбат.
«Дүниеде не қиын?»
- Арадан шыққан жау қиын.
- Таусылмайтын дау қиын.
- Шанышқылаған сөз қиын.
- Жазылмаса — дерт қиын.
- Іске аспаған серт қиын.
- Ақылыңнан адасып, өзің түскен өрт қиын.
- Не істеріңді біле алмай, сонда басың ашиды.
Төле биге қойылатын тапсырмалар
- Төле бидің төрелігі мен билігіне қатысты сұрақтарға жауап беру.
- Төле бидің шешендік сөздерінің бірін жатқа айту.
Әйтеке биге қойылатын тапсырмалар
- «Жігіттің жақсысы қандай болады?» тақырыбында жауап беру.
- Бала Әйтекенің билігін айту.
- Кең тараған шешендік сөздерін жеткізу.
Сахналық бөлімдер: көрініс пен айтыс
Көрініс: «Үш арсыз, үш ғайып, үш жетім»
Оқушылар халықтық дүниетанымдағы ұғымдарды сахна тілімен түсіндіреді. Бұл бөлім ойландыруға, салыстыруға, өмірмен байланыстыруға жетелейді.
Айтыс: Біржан мен қыз
Айтыс — өлең түріндегі сөз сайысы. Оны айтысқа түсетін ақындар қолма-қол суырып салып айтады. Мақсаты — қарсыласының осал тұсын тауып, қисынды сөзбен ұтып шығу.
Сыныптық орындау
Бір жұп «Біржан мен қыз» айтысын, келесі жұп оқушылар айтысын орындайды.
Аңыз: Қожанасырдың май сатып алуы
Аңыз арқылы балаларға астарлы әзіл, тапқырлық, ой ұшқырлығы таныстырылады. Кейіпкерлер ретінде Қожанасыр, Алдар көсе, Тазша бала секілді есімдер аталады.
Ертегілер еліне саяхат: «Алтын балта»
Ертегілердің түрлері еске түсіріледі: қиял-ғажайып ертегілер, хайуанаттар туралы ертегілер, шыншыл ертегілер. «Алтын балта» ертегісінен көрініс қойылады.
Ескірмейтін сөздер: тыйым мен ырым
Күнделікті өмірде ата-әжелеріміз, ата-аналарымыз айтып отыратын тыйым сөздер — тәрбиенің қысқа әрі әсерлі түрі. Бұл бөлімде жарыс өткізіліп, кім көп тыйым сөз айтатыны анықталады.
Тыйым сөздерден мысалдар
Мақал-мәтел жарысы
Мақал-мәтел — халық даналығының мәйегі. Жарыс барысында оқушылар білімін көрсетіп, сөздің дәлдігін, мағынаның тереңдігін танытады.
Тәуелсіздік тұмары: үш бидің өсиеті
Сабақ соңында үш би тәуелсіздікке, бірлікке, ар-намысқа үндейтін өсиет сөздерін айтады. Бұл — ұлттың рухын көтеретін, ұрпақты жауапкершілікке шақыратын түйін.
Төле би
Атаға бөлінгендер адыра қалады,
Көпті қорлаған көмусіз қалады.
Хан азса, халқын сатады,
Халық азса, хандыққа таласады.
Қазыбек би
Қазақ деген халық мал баққан елміз,
Жерімізді жау баспасын деп,
Елімізден құт қашпасын деп,
Найзамызға үкі таққан елміз.
Әйтеке би
Жүрген жерлеріңнің бәрі жазық болсын,
Ар мен абырой өмірлеріңе азық болсын.
Бірің ту ұстаған қолбасшы,
Бірің сөз ұстаған би басшы болыңдар, қанаттарым!
Бердім батамды!
Қорытынды: сөзге тоқтау — өнегеге тоқтау
Атадан қалған асыл сөздер — тәрбиенің тірегі, тілдің көркі, ойдың өзегі. Сондықтан үлкендердің әр сөзін зер сала тыңдап, мағынасына үңілу — әр баланың міндеті.
Талқылау сұрақтары
- Осы сабақтан өзіңе қандай ой түйдің?
- Тәрбие сағаты ұнады ма? Қай тұсы ерекше әсер етті?
- Оқушылардың рөл орындауы қалай шықты?
- Тақырыпты тағы қалай атауға болар еді? Неліктен?
- «Үш арсызды» талдап көрейік: неліктен ұйқы, күлкі, тамақ «арсыз» аталады?
Алдағы мақсат
Шешендік сөздерді оқып, жаттап, үлкенді тыңдауды дағдыға айналдырамыз; көп оқимыз; билердей жүйелі сөйлеп, дәл ой айтуға талпынамыз; ырым-тыйымдарды есте сақтап, салт-дәстүрді қадірлейміз.
Ұлағатты сөздің қуаты — тәрбие береді, тіл өсіреді, мінез түзетеді.