Гендердің тіркесіп тұқым қуалауы
Организмнің біртұтас жүйе ретіндегі қызметі
Организм — өзара байланысқан мүшелер мен жүйелерден тұратын біртұтас құрылым. Ол үнемі өзгеріп отыратын орта жағдайларына бейімделіп, ішкі тұрақтылығын сақтауға ұмтылады. Бұл қабілет организмнің өзіндік реттелуі арқылы жүзеге асады.
Негізгі ұғымдар
- Биологиялық сағат — ағзадағы тәуліктік және маусымдық ырғақтарды реттейтін ішкі уақыт механизмі.
- Анабиоз — қолайсыз жағдайларда тіршілік әрекеттерінің күрт баяулауы немесе уақытша тоқтауы.
- Бейімделу деңгейлері — жасушалық, мүшелік, жүйелік және тұтас организм деңгейіндегі жауаптар.
Ерте даму кезеңдеріне ортаның ықпалы
Организмнің бастапқы даму кезеңдерінде сыртқы орта факторлары (температура, қоректік заттар, жарық, уытты әсерлер) ұрықтың қалыптасуына елеулі ықпал етеді. Генетикалық бағдарлама жалпы бағытты белгілегенімен, оның нақты іске асуы белгілі бір деңгейде орта жағдайларына тәуелді.
Онтогенез: организмнің жеке дамуы
Онтогенез (грек. ontos — «нақты, шын» және genesis — «даму, пайда болу») — организмнің ұрық болып түзілген кезінен бастап тіршілігінің соңына дейінгі барлық өзгерістерінің жиынтығы. Терминді 1866 жылы неміс биологы Э. Геккель ұсынған.
Дамуды не анықтайды?
Қазіргі түсінік бойынша бастапқы жасушаның ішінде организмнің әрі қарай дамуын айқындайтын тұқымқуалаушылық бағдарлама сақталады. Онтогенез барысында жасуша ядросы мен цитоплазмасының өзара әсерлесуі, сондай-ақ әртүрлі жасушалар мен жасуша кешендерінің байланысы іске асады. Тұқымқуалау аппараты ақуыз синтезін «кодтау» арқылы морфогенездің жалпы бағытын белгілейді, ал оның нақты жүзеге асуы тұқымқуалау нормасы шеңберінде сыртқы факторларға тәуелді болуы мүмкін.
Ұрыққа дейінгі кезең
Гаметогенез және ұрықтану процестерін қамтиды.
Эмбрионалдық кезең
Зиготадан бастап тууға немесе жұмыртқадан шығуға дейінгі даму, өсу және қалыптасу кезеңі.
Постэмбрионалдық кезең
Туғаннан кейінгі өсу, есею, көбею, қартаю сатыларын қамтиды.
Жануарлар онтогенезінің типтері
- Дернәсілдік — даму барысында дернәсіл кезеңі айқын байқалады.
- Жұмыртқа салу — эмбрион жұмыртқа ішінде дамып, сыртқы ортаға дайын күйде шығады.
- Құрсақтық — ұрық аналық организмде дамиды.
Өсімдіктер онтогенезінің негізгі сатылары
- Эмбрионалдық
- Ювенилдік
- Толықсып көбею
- Қартаю және тіршілігін тоқтату
Бұл сатылардың ретімен жүруіне фитогормондар және мүшелер арасындағы үздіксіз метаболит алмасуы ықпал етеді.
Маңызды ескерту
Жануарларда онтогенезді реттеуде жүйке және эндокрин жүйелері ерекше рөл атқарады. Олар дамудың үйлесімді өтуін, мүшелердің өзара байланысын және ағзаның ортаға бейімделуін қамтамасыз етеді.
Бекітуге арналған сұрақтар
Түсіну сұрақтары
- Ұрықтың дамуына қандай факторлар әсер етуі мүмкін?
- Мезодермадан қандай мүшелер түзіледі?
- Эндодермадан қандай мүшелер түзіледі?
Терминдермен жұмыс
Төмендегі терминдердің мағынасын ашып жазыңыз:
- Бластула
- Бластомер
- Гаструла
- Нейрула
Үй тапсырмасы
Тақырып соңындағы сұрақтарға жауап беріңіз.