Тазалық сөзін топтастыру
Тәрбие сағаты
Тазалық — денсаулық кепілі
Бұл материал жеке бас гигиенасының мәнін түсіндіруге, жұқпалы аурулардың алдын алуға және салауатты өмір салтын қалыптастыруға арналған. Негізгі ой: денсаулық — ең үлкен байлық, ал оған апарар жолдың өзегі — тазалық пен тәртіп.
Мақсат 1
Денсаулықтың адам өміріндегі маңызын, микробтардың қауіптілігін, кір қолдың қандай ауруларға әкелетінін және жұқпалы аурулардан сақтану жолдарын түсіндіру.
Мақсат 2
Оқушыларды білімділікке, салауатты өмірге баулу; өз ойын еркін айту және қорытынды жасай білу дағдыларын дамыту.
Мақсат 3
Шымыр, ұқыпты, жинақы болуға; қоршаған ортаны таза ұстап, өз денсаулығын күте білуге және еңбекқорлыққа тәрбиелеу.
Тазалық туралы ой: «Не елестейді?»
«Тазалық» дегенде көбіміздің ойымызға гигиена, таза киім, жуыну, тәртіп, жағымды иіс, үйді жинау сияқты ұғымдар келеді. Мұның бәрі бір нәтижеге әкеледі: денсаулықты сақтау.
Топтастыру: тазалыққа қатысты сөздер
Денсаулық — ең басты байлық
Адамға қымбат көлік, көп ақша немесе әдемі үй бақыт әкеледі деп ойлау оңай. Бірақ денсаулық болмаса, сол байлықтың да құны кемиді. Сондықтан халық даналығы бекер айтпайды: «Дені саудың — жаны сау».
Неге денсаулық қажет?
- Көңіл күй көтеріңкі болады, оқу мен еңбекке ынта артады.
- Ағза ауруға төзімді келеді, қалпына келуі жылдамдайды.
- Өмір сапасы жақсарады: сергектік, күш, белсенділік артады.
Денсаулыққа апаратын үш тірек
- Тазалық: дене, қол, бет, киімнің таза болуы.
- Қимыл-қозғалыс: жаттығу, спорт, шынығу.
- Дұрыс тамақтану: дәруменге бай тағам, көкөніс пен жеміс.
Денсаулықтың «достары» мен «қастары»
Денсаулықты сақтайтын да, әлсірететін де әдеттер бар. Кейбірі байқалмай басталып, кейін үлкен мәселеге айналады.
Достары
- Қол жуу, жуыну, тіс тазалау сияқты тұрақты гигиена.
- Таза ауада серуен, қозғалыс, спортпен шұғылдану.
- Күн тәртібі: уақытылы ұйқы, демалыс, еңбек теңгерімі.
- Дәрумені мол тағам: жеміс-жидек, көкөніс, таза су.
Қастары
- Еріншектік: шынықпау, қимылдың аздығы.
- Салақтық: кір қол, жуылмаған тағам, ретсіздік.
- Үлкендердің ақылын тыңдамау, өзіне күтім жасамау.
- Артық тамақтану, ұйқыны реттемеу.
Микроб және қол жуу мәдениеті
Жеміс-жидекті жуу, тамақтанар алдында қолды сабындап жуу — күнделікті қауіптің алдын алатын қарапайым қадам. Ақын Сәкен Қалиевтің ойы да осыны меңзейді:
«Микробтар қаскүнем, көрмесем де білемін.
Ішер кезде асым мен, қолды жуып жүремін».
Қазақ дәстүрінде де қонақ келгенде қол жуу рәсімі болған: құманмен су құйып, жуындыру — тазалыққа құрметтің белгісі.
Сабын туралы: қарапайым заттың үлкен қызметі
Кірді кетіретін ең тиімді құралдардың бірі — сабын. Ол микробтарды жоюға көмектесіп, теріні лас қалдықтардан тазартады.
Өлең жолдарымен еске сақтау
Су мен сабын — егіз ұғым
Дос бол сабын, сумен сен,
Жиі-жиі жуын сен:
Таңертең де, кешке де,
Жуын күндіз — түсте де.
Тазалық — ауырмаудың жолы
Тазалықты сақтасаң,
Ауырмайсың ешқашан.
Жуын тамақ алдында,
Жуын тамақ соңында.
Ертеде сабын қалай жасалған?
Бұрын зауыт-фабрика жоқ кезде қазақтар сабынды қолдан дайындаған. Ол үшін алабота өсімдігін өртеп күлін алған (оны сақар деген), мал сүйегі мен майын қазанға қайнатып, бәрін араластырып қоюландырып отырған. Кейін шидің үстіне жайып, қара сабын қалыптаған.
Жеке бас тазалығының негізгі ережелері
Тазалық — бір реттік әрекет емес, күн сайын қайталанатын тұрақты әдет. Төмендегі ережелерді күнделікті өмірге енгізу маңызды.
- 1 Күнделікті бір уақытта тұрып, жеңіл шынығу жаттығуын жаса.
- 2 Таңертең тісіңді тазалап, бетіңді, қолыңды, мойныңды және құлағыңды жу.
- 3 Ұйықтар алдында жуынып, бөлмені желдет.
- 4 Тамақ алдында, жұмыстан кейін және әжетханадан соң қолыңды міндетті түрде сабындап жу.
- 5 Орамалды жеке қолдан, мұрын тазалығына мән бер.
- 6 Жөтелгенде/түшкіргенде ауыз-мұрныңды орамалмен жауып, жанға бұрыл.
- 7 Шашыңды күтіп ұста: уақытында тара, жина, аптасына кемі 1 рет жу.
- 8 Тырнақты уақытылы ал: қол тырнағын аптасына 1 рет, аяқ тырнағын 2 аптада 1 рет.
- 9 Киімді таза, үтіктелген күйде ұста; мектеп киімі мен үй киімін бөлек сақта.
- 10 Аяқ киімді күтіп ки: тазалап, реттеп қой.
- 11 Ойыншықты, оқу құралдарын шашпай, қолданғаннан кейін орнына жина.
Практикум: тісті дұрыс тазалау
Тісті күніне екі рет — таңертең және кешке тазалау ұсынылады. Маңыздысы — қозғалыс бағыты: тісті оңнан солға «үйкелей» бермей, жоғарыдан төмен және төменнен жоғары қарай тазалау тиімді.
Қанша рет?
Күніне 2 рет, мүмкін болса тамақтан соң ауызды шайып жүрген дұрыс.
Қалай?
Жоғарыдан төменге, төменнен жоғарыға. Тіл мен қызыл иекті де жұмсақ тазала.
Неге?
Тамақ қалдықтарын тиімді кетіріп, ауыз қуысы ауруларының алдын алады.
Медбике кеңесі: салауатты өмір салты
Денсаулықты сақтаудың маңызды бөлігі — дұрыс тамақтану, жеткілікті ұйқы (ми ең алдымен тынығады), таза ауада көбірек жүру және тазалық сақтау. Артық тойып ішпеу, тамақтан соң ауызды шаю, қолды жуу — қарапайым, бірақ әсері зор әдеттер.
Жеке бас гигиенасы: күн тәртібі, тамақтану, тері күтімі, ауыз қуысы күтімі, дұрыс киіну, дене тәрбиесі, үйдің санитарлық жағдайы және тұрмыстық құралдарды қауіпсіз қолдану мәдениетін қамтиды.
Ойын: «Жақсы — жаман» (өзін-өзі тексеру)
Өзіңді бағалау үшін мына жағдайларды ойша сарала: қайсысы — жақсы әдет, қайсысы — жаман әдет?
Жақсы әдеттер
- Шашты тарау, айнаға қарап жинақы жүру.
- Ерте тұрып, мектепке уақытылы дайындалу.
- Үй жинауға көмектесу, айтқанды тыңдау.
Жаман әдеттер
- Жуынбау, тырнақты өсіріп жүру, салақтық.
- Кір киіммен жүру, өзіне күтім жасамау.
- Ретсіздік: киімді шашу, затты орнына қоймау.
Жұмбақтар арқылы бекіту
Жұмбақ: «Жуынам деп жазған-ай, күннен күнге азғаны-ай!»
Жауап: сабын
Жұмбақ: «Қарап тұрсаң өзіңе, ол суретің ұқсайды…»
Жауап: айна
Жұмбақ: «Дәмі де жоқ, түсі де жоқ, пайдаланбас кісі жоқ.»
Жауап: су
Жұмбақ: «Жуынып болғанда, жүреді қолыңда.»
Жауап: орамал
Жұмбақ: «Қалтамда жатыр, тістері бар батыр.»
Жауап: тарақ
Жұмбақ: «Аузы бүрмелі қызыл қалта, ішінде 32 малта.»
Жауап: тіс
Мақал-мәтелдер: қысқа, бірақ нық ой
- • Жақсыдан үйрен — жаманнан жирен.
- • Тазалық — саулық негізі, саулық — байлық негізі.
- • Денсаулық — зор байлық.
- • Тәні саудың жаны сау.
- • Көзің ауырса қолыңды тый, ішің ауырса аузыңды тый.
- • Тазалық — саулық кепілі, саулық — байлық кепілі.
Аңыздан алынған ой: «Жеті өсиет»
Ұлықпан Хәкім туралы аңызда денсаулықты сақтаудың қағидалары «жеті өсиет» ретінде беріледі. Мағынасы қарапайым: өзіңді күтсең — өмірің сапалы болады.
- Ерте тұру.
- Ортаны таза ұстау.
- Дене шынықтыру.
- Денені үнемі таза ұстау.
- Үнемі сергек жүру.
- Артық тамақ ішпеу.
- Көп ұйықтап, жалқау болмау.
Қорытынды ой
Денсаулық — табиғаттың ең бағалы сыйы. Оны сақтау үшін күн сайынғы қарапайым әдеттер жеткілікті: тазалық, қозғалыс, дұрыс тамақтану және тәртіп. Өз денсаулығыңа жауапкершілікпен қарасаң, сенімді, сергек, еңбекқор тұлға болып өсесің.
Ойлануға сұрақтар: Бүгін не үйрендің? Қай әдетті күнделікті өміріңе қосуды жоспарлайсың? Тазалықты сақтау саған қандай пайда береді?
Қорытынды сөз
«Дені сау сәби — әр отбасының қуанышы, бақыты. Ал денсаулығы мықты сәби — халықтың болашағы, Отанның сенімді тірегі. Дені сау адам — табиғаттың ең бағалы туындысы».
Өз денсаулығыңды күт: тазалықты сақта, сергек жүр, еңбек ет, дұрыс тамақтан, уақытылы демал.