Бала тілін орфоэпиялық дыбыстау мәдениетіне тәрбиелеу
Балабақшада бала тілін дамытудың маңызы
Мектепке дейінгі кезеңде баланың тілі ерекше икемді болады: ол жаңа сөздерді тез меңгереді, дыбыстарды қоюға бейім, естігенін қайталап, өз ойын құрастыруға талпынады. Сондықтан балабақшадағы тіл дамыту жұмысы — тек сөз үйрету емес, баланың ойлауын, мінезін, қарым-қатынас мәдениетін және танымын қалыптастыратын кешенді үдеріс.
Тіл дамытудың мақсаттары
- Ойлауын және дұрыс сөйлеу қабілетін дамыту, сөздік қорын байыту.
- Сөйлем құрап, өз ойын толық әрі түсінікті жеткізуге үйрету; қазақ тіліне тән дыбыстарды дұрыс айтуға дағдыландыру.
- Сөздің жалпылаушы мағынасын меңгерту арқылы ой-өрісін кеңейту, еркін сөйлеу дағдысын қалыптастыру.
- Ертегі әңгімелеуге, өлең, тақпақ, мақал-мәтел және жаңылтпаштарды мәнерлеп айтуға үйрету.
Нақты міндеттер
- Орфоэпиялық дыбыстау мәдениетін қалыптастыру.
- Грамматикалық дағдыларды (сөз түрлендіру, сөйлем құрау) бекіту.
- Сөздік қорын жүйелі түрде молайту.
- Байланыстырып сөйлеуін дамыту (мазмұндау, сипаттау, пікір білдіру).
- Ойын арқылы тіл байлығын арттыру, шығармашылыққа жетелеу.
Байланыстырып сөйлеуді қалыптастыру
Балалар өз бетінше шығарманы айтып, мазмұнын бұзбай жеткізуге, диалогтегі кейіпкерлердің сөзін мәнерлі айтуға үйренеді. Бұл жерде тәрбиешінің міндеті — баланы тыңдай білуге, әңгіме желісін түсінуге, кейіпкерлерді атымен атап, оқиғаларды ретімен баяндауға бағыттау.
Сипаттау тілін дамыту
Табиғи құбылыстарды немесе заттарды сипаттағанда бала нақты сөзді дұрыс таңдауы қажет. Үлкендердің көмегімен белгілерді (түсі, пішіні, көлемі, қызметі) табуға, дәл бейнелеуге және ой-өрісін сөйлеу арқылы көрсетуге дағдыланады. Сонымен бірге тілдік көркемдеуіш құралдарды (теңеу, эпитет, метафора, балама сөздер) орынды қолдануға үйренеді.
Ойыншық және сурет арқылы әңгімелеу
Ойыншықтарды қолданып немесе суретке қарап, балалар оқиғаны құрастырады. Өз әңгімесінде жанрдың негізгі ерекшелігін аңғару, сюжет құру және ойды жүйелеу — байланыстырып сөйлеудің маңызды көрсеткіші.
Ертегіні толық баяндау
Ертегідегі жақсылықтың жеңуі, сиқырлы оқиғалар, кейіпкерлердің өзгеруі сияқты элементтер баланың қиялын дамытады. Ертегіні толық айтып беру арқылы мәнерлілік, логика және сөз өрнегі қалыптасады.
Тіл мәдениеті: отбасынан басталып, балабақшада жүйеленеді
Тіл мәдениетін игеру сәби шақтан басталып, біртіндеп жетіледі. Сондықтан тіл дамыту жұмысы отбасында да, балабақшада да бірізді жүргізілуі тиіс. Балабақшада тілдік қатынастың ең маңызды түрі — ауызша сөйлеу. Ол сөздерді байланыстырып айту арқылы жүзеге асады, ал байланысты сөйлеу баланың тілдік және ақыл-ой дамуымен қатар жүреді.
Көркем әдебиеттің тәрбиелік және танымдық рөлі
Көркем әдебиет — баланың сана-сезімін оятып, ақыл-есін дамытатын, адамгершілікке тәрбиелейтін өмір оқулығы. Ертегі, әңгіме, өлең, тақпақ, жаңылтпаш, мақал-мәтел және жұмбақтарды мәнерлеп оқу мен әсерлі айту тек сөздік қорды байытып қоймай, ойлауды, елестетуді, тыңдау мәдениетін және ұлттық құндылықты сезінуді қалыптастырады.
Ұлттық әдеби мұраның құндылығы
Ыбырай Алтынсарин мен Абай Құнанбаевтың өлең-әңгімелері, сондай-ақ Жамбыл, Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин, Сәбит Мұқанов және басқа да авторлардың балаларға арналған шығармалары — тәрбиелеу мен оқытуда құнын жоймаған рухани қазына. Тәрбиеші осы мұраларды іріктеп, мақсатқа сай қолданса, тіл дамыту жұмысы мазмұнды әрі әсерлі болады.
Дыбыстық мәдениетті қалыптастыру: жүйелі жұмыс қағидасы
Мектепке дейінгі жаста дыбыстарды дұрыс айтуға арналған жаттығулар топ ерекшелігіне қарай біртіндеп күрделенеді. Балабақшадағы тәрбие-білім беру үдерісінде дыбыстық жаттығулар кешенді түрде жүргізіледі: тіл дамытуда ғана емес, ән айтуда, дене шынықтыруда және күнделікті еркін сәттерде де тақпақ, өлең, ойын арқылы бекітіледі.
1) Диагностика
Баланың тілін бақылап, қай дыбысты дұрыс айта алмайтынын анықтау.
2) Дайындық
Артикуляциялық аппаратты жаттықтыру, сөйлеу мүшелерін икемге келтіру.
3) Бекіту
Сөз, сөйлем, өлең, жұмбақ, жаңылтпаш арқылы дыбысты қайталатып, тұрақтандыру.
Тіл байлығын арттыруға арналған тиімді әдістер
Сахналық ойындар
Қажетті дыбысқа қатысты сөздер мен сөйлемдерді бірнеше рет қолдануға мүмкіндік береді. Кейіпкерлерді сөйлету арқылы балалардың дұрыс айту дағдысы бекітіледі.
Шығармадан үзінді алып қолдану
Бағдарлама бойынша өтілетін ертегі не өлеңнен тіл ұстартуға қажетті шумақты таңдап, қай шығармадан алынғанын сұрау арқылы балалардың білімін нақтылап, қайталау жүргізіледі.
Мәнерлеп оқу және тыңдату
Шағын әңгімелер мен ертегілерді мәнерлеп оқу, сондай-ақ көркемсөз шеберлерінің жазылған дауысын тыңдату дұрыс интонация мен дыбыстауды қалыптастырады.
Дидактикалық ойындар
«Ғажайып қалта», «Не өзгерді?» сияқты үстел үсті ойындары арқылы дыбысқа байланысты суреттерді топтау, салыстыру, атау және сипаттау дағдылары дамиды.
Жұмбақ, мақал-мәтел, жаңылтпаш
Қажетті дыбысты бекітуге, сөзді анық айтуға және сөйлеу шапшаңдығын реттеуге көмектеседі.
Практикалық мысалдар
«З» дыбысын бекітуге арналған тақпақ
«З» дыбысын бекіту үшін А. Райымқұлованың «Ауыл маңында» өлеңін қолдануға болады:
Ауыл маңы саз, саз-саз,
Жайылады қаз, қаз-қаз.
Тоймай қалса қаз, қаз-қаз,
Шашқан дәнің аз, аз-аз.
Ассоциация әдісі (мысал)
Дыбысты бекітуде ассоциация тәсілі тиімді. Мысалы, «Қ» дыбысына сөздер іріктеу:
Ертегіні сахналау арқылы тіл дамыту
Ертегілер баланың тілін дамытуда шешуші орын алады. Алдымен ертегіні ауызша айтып беру, кейін мазмұнын толық меңгерту үшін сахналап, рөлдерге бөліп ойнату тиімді. Мысалы: «Бауырсақ», «Шалқан», «Мақта қыз бен мысық», «Алдар көсе мен тоңғақ бай», «Күз түсті».
«Күз түсті» ертегісі бойынша ойын-жаттығу (қысқаша үлгі)
Балалар себет алып, тоғайға жеміс-жидек теруге барады. Жолда жануарлар мен құстар дыбыстап амандасады: сиыр «мө-мө», тоқылдақ «тық-тық», торғай «шиқ-шиқ», қарға «қар-қар», көкек «көкек-көкек». Бұл жаттығудың мақсаты — ертегі мазмұны арқылы балаларды қызықтырып, дыбыстарды анық айтуға жаттықтыру.
Мәтінді талдау және салыстыру
Көркем шығарманы оқып бергеннен кейін мазмұнын сұрау, кейіпкерлер мінезін салыстыру — сөздік қорды да, ойлау дағдысын да дамытады. Мысалы, «Екі дос пен қайыршы қария» әңгімесі бойынша Венн диаграммасын қолданып, Алдан мен Сауранның мінез ерекшеліктерін салыстыруға болады.
Мақал-мәтел, жұмбақ, жаңылтпаш: тілдің табиғи жаттықтырғыштары
Мақал-мәтелдер
Тақырыпқа сай мақал-мәтел қолдану баланың ойлауын жинақтап, сөзді дәл айтуға үйретеді:
- Туған жер — алтын бесік.
- Өз үйім — өлең төсегім.
- Отан — оттан да ыстық.
- Жауынмен жер көгереді, батамен ел көгереді.
- Ер — елдің көркі, өсімдік — жердің көркі.
- Қына тасқа, білім басқа бітеді.
- Көп сөйлеген білімді емес, көп білген білімді.
Жұмбақтар
Сабақты жұмбақпен бастау балалардың назарын жинап, жаңа сөздерді меңгеруге ықпал етеді:
-
Кешкісін маздап жанады, таң атса сөніп қалады. (Жұлдыз)
-
Қырманнан көрдім, ырыздығы елдің. (Дән)
-
Басында аппақ шәлі, етегі елдің сәні. (Тау)
Жаңылтпаш
Жаңылтпаш жеке дыбыстарды алмастырмай, анық айтуға және сөйлеуді жаттықтыруға көмектеседі:
Көк кесе, көп кесе,
Көп кесені әкелді кеше.
Қорытынды
Баланың ана тіліндегі дыбыстарды анық айтып, дұрыс сөйлей білуіне балабақшада берілетін тәрбиенің ықпалы зор. Қазіргі талапқа сай оқу-тәрбие үдерісін ұйымдастыру — әр баланы жеке тұлға ретінде қабылдап, жас ерекшелігіне лайық әдеби мұрамен сусындату, ойын арқылы тілін жетілдіру және күн сайын сөздік қорын толықтыру.
Балаға бағыт-бағдар беріп, өзі құрастырған қысқа әңгімелерін тыңдап, қажет жерінде түзетіп отыру — сөйлеуді тереңдетіп, шығармашылық қабілетті дамытуға көмектеседі. Тәрбиешінің мақсаты — білгенін баланың санасына сіңіріп, оны мейіріммен, табандылықпен, жүйелі еңбек арқылы жүзеге асыру.