Өзіндік рухани дүниені саналы түсінуге жақындату
Оқушылардың рухани-адамгершілік дамуына «Өзін-өзі тану» сабағының ықпалы
Отбасында, мектепте, қоғамдық орындарда үлкендер мен бала арасындағы сыйластық, махаббат пен мейірімділік, шапағат шуағы мен ізгілік нұры үстем болуы тиіс. Өйткені біз баланы адал еңбек етуге, елін және халқын сүюге тәрбиелейміз. Сондықтан ұл-қызымызға көзбе-көз айтқан сөзіміз бен берген тәліміміз жүректен жүрекке жетсе — үлкен ғанибет.
«Біз әрбір адамның ар-намысын, жағымды қасиеттері мен беделін, жоғары адамгершілік-этикалық стандарттары және рухани құндылықтарын бағалайтын қоғам құруымыз керек».
Бағыттың негізгі міндеті
Бұл бағыттың негізгі міндеті — оқушының бойында жалпы адамгершілік қағидаларын сақтауға ұмтылысын қалыптастыру және адамдыққа, ізгілікке жат құбылыстарға белсенді рухани қарсылық көрсете алатын қасиеттерді тәрбиелеу.
«Өзін-өзі тану» пәні дамытатын қабілеттер
- Риясыз сүю және жақсылық жасауға дайын болу
- Өзіне және өз күшіне сену
- Көп білуге ұмтылу және өзін-өзі жетілдіру
- Дене, психологиялық, рухани, әлеуметтік және шығармашылық дамуда үйлесімге жету
Бағдарлама мен тәжірибе: қалыптасқан негіз
«Өзін-өзі тану» рухани-адамгершілік білім беру бағдарламасының мақсаттары — өсіп келе жатқан ұрпаққа адамгершілік-рухани білім мен тәрбие берудің басымдылығын күшейту талабымен өзара ұштасады.
Қазақстан Республикасында Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 2001 жылғы 12 шілдедегі №566 бұйрығымен бекітілген «Өзін-өзі тану» курсы жобасын әзірлеу және апробациялау бойынша эксперимент табысты іске асырылды. Жеті жылдық апробациядан кейін бағдарлама республиканың барлық өңірлерінде педагогикалық және ата-ана қауымдастығының белсенді қолдауына ие болды.
Неге бұл мәселе бүгін өзекті?
Тәуелсіз Қазақстан үшін рухани бай тұлғаны қалыптастыру — жалпыадамзаттық мәні бар өзекті міндет. Жас ұрпақтың бойына адамгершілік-рухани қайнарды сіңіру, мінез-құлқын тәрбиелеу үшін жалпыадамзаттық құндылықтарды, адамгершілік ұстанымдарды, әділдік пен өзара көмекті өмірлік мұратқа айналдыру қажет.
Уақыт талабына сай тәрбие мен білім беру қажеттілігі С. А. Назарбаеваның «Өзін-өзі тану» білім жобасы негізінде оқу жоспарына жаңа пән енгізудің өзектілігін айқын көрсетеді.
Тұлға, даралық және тәрбиенің рөлі
Адам баласы материалдық және рухани өмірдің тоғысында тіршілік етеді. Қоғам мүшесі ретінде ол өз ақыл-парасаты, ерік-жігері мен мінез-құлық ерекшелігі арқылы даралануға ұмтылады. Қоғамдағы адамдардың бәріне ортақ біркелкі мінез-құлық болуы мүмкін емес: әр адам — өзінше бірегей тұлға.
Адам тұлға болып бірден қалыптаспайды. Әрбір адамды тәрбиелеу, қалыптастыру және үздіксіз жетілдіру қажет. Тұлға дегеніміз — адамның мінез-құлқындағы, іс-әрекетіндегі, көзқарасындағы ерекшеліктер арқылы даралануы. Қоршаған орта құбылыстарын қабылдау мен түсіну де әр адамда әртүрлі, бұл физиологиялық, психологиялық және биологиялық ерекшеліктермен тығыз байланысты.
Пәнді жүргізудің мақсаттары
- 1 Өзіндік рухани әлемді саналы түрде түсінуге жақындату.
- 2 Өз көзқарасын қорғауға және дәлелдеуге үйрету.
- 3 Әртүрлі көзқарастар болған жағдайда қарым-қатынас жасау дағдыларын дамыту.
Оқыту тәсілдері және сыныптағы орта
Пәнді жүргізу барысында өзіндік бақылау әдістері қолданылды: әр сабақтағы тапсырмалар талданып, қорытындыланып отырды. «Өзін-өзі тану» сабақтары оқушылардың білімін, дағдыларын және құндылықтар жүйесін дамытуда тиімді екенін көрсетті.
Сабақтарда дискуссиялық сұхбат тәсілі кеңінен қолданылды. Сыныптағы парталар топпен жұмыс істеуге ыңғайлы болатындай етіп орналастырылды. Мұндай ортада оқушылардың өзара әрекеттесуі күшейіп, ортақ нәтижеге жауапкершілік артады.
Рухани және материалдық құндылықтар: айырмасы мен байланысы
Адам бойындағы имандылық, қадір-қасиет — рухани құндылықтарға жатады. Ал адамның қолымен жасалған тұтыну заттары мен кәсіби еңбек нәтижелері — материалдық құндылықтар. Өзіңді бағалай білуге бет бұру — ұлттық байлығымызды игеру, ұлттық сананы дамыту.
Ұлттық құндылықтарды іріктеп, оқу үдерісіне енгізу арқылы ұлттың асыл мұрасына сүйенген, ұлтжандылық пен отаншылдықты бойына сіңірген, өз халқын және мемлекетін қорғай алатын тұлғаларды тәрбиелеуге болады.
Диалог мәдениеті және тұлғаның қалыптасуы
«Адам мен адамның бір-бірімен араласуы, өзара қарым-қатынасында ғана адамның адамдығы өзі үшін де, өзгелер үшін де ашылады».
Бахтиннің пікірінше, диалог — тұлғаны қалыптастырудың құралы ғана емес, оның адамдық болмысын айқындайтын кеңістік. Тұлғаның белсенділігі мен өзін-өзі дамытуға ұмтылысы оқшау жағдайда емес, өзге адамдармен диалогтық қатынасқа түскенде жүзеге асады.
Бірлескен қарым-қатынас негізінде оқушы–оқушы, мұғалім–мұғалім, оқушы–мұғалім арасында өзара құрметтеу, мойындау, түсіну және сыйластық әрекеттері қалыптасады. Соның нәтижесінде толеранттылық пен мейірімділікке негізделген көзқарастар бекиді.
Рефлексия және сыни ойлау
Сыни ойлау арқылы тұлға бойында рефлексиялық сапалар қалыптасады. Рефлексиялық сапа — білім мен тәрбиені өзіндік сана арқылы қабылдау, тұлғаның рухани дамуы және ғылыми ақпаратты игеру қабілеті. Мұндай сапалардың қалыптасуы — білім беруді ізгілендірудің нәтижесі.
Оқушының өзін тануы және өмірлік проблемаларын шешудің маңызды тәсілдерінің бірі — рефлексиялық басқаруды жүзеге асыра алуы.
Тәжірибе, философия және білімнің өмірмен байланысы
Д. Дьюи идеяларына сүйенсек, өмірлік тәжірибеге негізделген білімді оқушы да, оқытушы да тиімді пайдалана білуі тиіс. Сондықтан жаңа үрдістерді тәжірибеге енгізуде мұғалімнің сыртқы форманы ғана ұстанбай, оның философиясын терең түсінуі маңызды.
Оқытудағы басты мақсат — оқушыларға «таза білімді» берумен шектелу емес, алған білімін бүгінгі өмірлік қажеттіліктеріне сай қолдана білуге үйрету.