Ұлы жолдарды партадан көрсет
Сабақ тақырыбы
Әл‑Фараби – Шығыстың ғұлама ғалымы
Сабақ түрі
Жаңа сабақты меңгерту
Сабақ әдістері
Сұрақ‑жауап, слайдпен жұмыс, әңгімелеу, түсіндіру
Техникалық құрал
Интерактивті тақта
Сабақ мақсаты
Білімділік
Оқушыларға қазақтың ұлы ойшылы Әл‑Фарабидің өмірі мен тарихтағы орны, еңбектерінің құндылығы және қазіргі кезеңдегі фарабитанудың (Әл‑Фарабиді зерттеу) бағыттары туралы мәлімет беру.
Дамытушылық
Оқушыларды ашық әрі жүйелі сөйлеуге, ой‑пікірін дәлелдеуге, қосымша деректер мен құжаттарды қолдану арқылы ізденіске және шығармашылық жұмысқа баулу.
Тәрбиелік
Ұлы ғұламаның еңбектерін бағалауға, білімге құштар, еңбекқор болуға тәрбиелеу.
Көрнекіліктер
- Әл‑Фарабидің портреті
- Сызбалар, слайдтар, бүктемелер
- Тест тапсырмалары
- Кітап көрмесі
Пәнаралық байланыс
- Қазақ әдебиеті
- Өнер
- Музыка
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу
- Оқушыларды түгендеу
- Зейінді сабаққа аудару
II. Үй тапсырмасын сұрау
- Ұлы жолдарды картадан көрсет. Олар қай кезеңдерде пайдаланылды?
- Ұлы Жібек жолы қандай қалалар арқылы өтті?
- Ұлы Жібек жолы тек сауда ғана емес, мәдениетті таратушы жол дегенді қалай түсіндіресің?
- Ұлы Жібек жолы арқылы қазақ даласына қандай тауарлар әкелінді, қандай тауарлар сыртқа шығарылды?
- Ұлы меридиандық жол туралы не түсіндің? Оның маңызы қандай?
III. Жаңа сабаққа кіріспе
Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсаты таныстырылады. Оқушылардың қызығушылығын ояту үшін мына сұрақтар қойылады:
Әл‑Фараби кім?
Неліктен Әл‑Фарабиді «Екінші ұстаз» деп атаймыз?
Оқушылардың жауаптарынан кейін тақырып мазмұны ашылады.
Жаңа сабақты баяндау
Әл‑Фараби қазіргі Түркістан өңіріндегі Фараб аймағына қарасты Отырар қаласында дүниеге келген. Отырар IX–XV ғасырларда маңызды сауда әрі ғылым‑білім орталығы болды.
Толық аты
Әбу Насыр Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Тархан (әл‑Фараби).
Әкесі қыпшақ ұлысының атақты әскер қолбасшысы болған. Ол баласының зеректігін, алғырлығын, білімге құмарлығын байқап, таңдаған жолына қолдау көрсетеді.
Жастайынан білім іздеген Әбу Насыр жұпыны киініп, қыпшақ‑түрік ауылдарын аралайды, даналармен жүздеседі. Сабақта осы тұстар көрініс ретінде қойылым түрінде ұсынылуы мүмкін («Әбу Насыр мен әкесі», «Қорқыт пен Әбу Насыр»).
Кейін оқу‑білім іздеп алыс сапарға шығып, Бұхара, Самарқан, Шаш, Мысыр, Александрия секілді шаһарларды, араб‑парсы елдерін аралаған. Грек және араб тілдерін жетік меңгерген.
Ол ғұмырын ғылымға арнап, жас кезінде көп уақытын Отырардың бай кітапханасында өткізеді. Әртүрлі ғылым салаларынан шамамен 150-ге жуық іргелі еңбек жазып қалдырған. Тарихи деректерде 70-ке жуық тілді білгені де айтылады.
Әл‑Фараби өмір сүрген дәуірде Ұлы Жібек жолы бойындағы қалалардың мәдениеті жоғары деңгейде дамыды. Сонымен қатар Түркістан өңіріне арабтар алып келген мұсылмандық шығыс білімі кең тарады.
Ғылымға қосқан үлесі
Әл‑Фараби философия, математика, физика, тіл білімі, жаратылыстану, география, астрономия, медицина және музыка салаларында әлемге әйгілі жаңалықтар мен тұжырымдар ұсынған.
Ғұламаның өмірінің соңғы кезеңі Дамаск пен Халеб қалаларында өтеді. Шығыс ғалымдары мен ақындары арасында ол білімінің кеңдігімен дараланып, өз заманының озық ойлы ойшылы ретінде танылды. Атқа міну өнерін меңгеріп, садақ атудан да шебер болған.
Тарихи дерек
Әл‑Фараби 950 жылы қайтыс болып, Сириядағы Баб әс‑Сағир зиратында жерленген. Бұл зиратта белгілі тұлғалар, әмірлер, халифалар әулеті жерленетіні айтылады. Сирия әмірі Сайф ад‑Дәула Әл‑Фарабиді ұстаз тұтып, оны өз қолымен осы жерге қойған деген дерек бар.
Әл‑Фарабидің зиратына Қазақстаннан алғаш барған зерттеуші ретінде Ақжан Машани аты аталады.
Әл‑Фараби (870–950) — Қазақстанның ғана емес, күллі Орталық Азия халықтары мен әлемнің Аристотельден кейінгі «Екінші ұстазы» атанған энциклопедист ғалым.
IV. Шығармашылық жұмыс
«Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары» трактатындағы бақыт туралы ойларынан үзінді оқылады. Содан кейін Әл‑Фарабидің түсіндіруінше, бақытқа жетудің негізгі ұстанымдары сызба түрінде беріледі.
Негізгі ұғым
Бақыт
Әл‑Фараби түсінігіндегі адамның ең биік мұраты
Бақытқа апарар жол
- Мақсат
- Махаббат
- Жақсы мінез‑құлық
- Денсаулық
- Еңбек
Талқылау сұрағы
«Сен үшін бақыт деген не?» Өз көзқарасың бойынша бақытқа жетудің жолын қысқаша тұжырымдап, дәлелдеп көр.
Сабақты қорытындылау
- Әл‑Фарабидің 1100 жылдығы ЮНЕСКО шешімімен аталып өтті.
- Әл‑Фараби бейнесі тұңғыш ұлттық валютамыз — теңгеде бейнеленді.
- Отырарда «Руханият Әбу Насыр әл‑Фараби» мұражай‑кітапханасы жұмыс істейді.
- Әл‑Фараби жолы — шындық пен әділет жолы.
- «Адамның бас дұшпаны — надандық» деген өсиетті негізге алып, білімге құштар болуға үндеу.
V. Үйге тапсырма
§ 24
VI. Оқушыны бағалау
Сабақтағы белсенділік, жауаптың дәлелділігі, дерекпен жұмыс және шығармашылық тапсырмаға қатысу деңгейі бойынша бағаланады.