Хан талапай
Әдістемелік құрал туралы
Бұл әдістемелік құрал Облыстық арнаулы №3 мектеп-интернаты үшін құрастырылды. Құрастырған: Қосжанова Ұлмекен Хамидоллақызы.
Ойын — мектеп жасына дейінгі және кіші мектеп жасындағы балалардың негізгі іс-әрекеттерінің бірі. Ойын арқылы бала қимыл-қозғалысын дамытады, ойлайды, байқайды, зерттеуге талпынады және ұжыммен әрекеттесуді үйренеді.
Ұлттық ойындар балаларды халқымыздың тарихымен, мәдениетімен таныстырып қана қоймай, тәрбиелік мәні жоғары қимылды дағдыларды қалыптастырады. Жинақтағы ойындар балалардың дене дайындығын, ептілігін, тапқырлығын, ұйымшылдығын дамытуға бағытталған.
Негізгі ой
Н. К. Крупская қимылды ойын туралы: ойын — өсіп келе жатқан бала ағзасының қажеттілігі; ойында баланың дене күші артады, көзі қырағыланып, зеректілігі мен ынтасы жетіледі, ұйымдастырушылық дағдылары қалыптасады.
Мысал: «Қуыр-қуыр, қуырмаш»
Бұл ойын саусақ моторикасын дамытуға, тіл байлығын жетілдіруге және көңіл күйді көтеруге тиімді. Баланы ұлттық ойын арқылы ойната отырып, жан-жақты тәрбиелеуге болады.
Ұлттық ойындар жинағы
Төменде ұсынылған ойындар мектепке дейінгі және бастауыш сынып оқушыларына лайықталып, тілін, қимылын, ептілігін, зейінін және топпен әрекеттесуін дамытуға бағытталған.
Күш сынаспақ
Ойын үстелде екі баланың білек күшімен жарысуы арқылы орындалады. Екі бала шынтағын үстелге тіреп, қолдарын айқастырады.
Кім қарсыласының білегін үстелге жықса — сол жеңеді. Қауіпсіздік талаптары қатаң сақталады.
Тауық күрес
Балалар екі топқа бөлінеді. Әр топтан бір-бір бала шығып, бір аяқпен ақсаңдай жүріп, иық қағыстыру арқылы күреседі.
Бір аяғын тізеден бүгіп, мата белбеумен байлайды. Сүрініп жығылған ойыншы ұтылады.
Арқан тарту
Ойын екі топпен немесе екі баламен ойналады. Қатысушылар арқанның екі ұшын ұстап, өз жағына тартуға тырысады.
Қай топ арқанды белгіленген межеге дейін өз жағына тартып алса — сол жеңеді.
Хан алшы (асық ойыны)
5–10 бала ойнай алады. Ең ірі асықты қызыл түске бояп, «хан асығы» деп белгілейді. Асықтар тізіліп қойылып, бастаушы хан асығымен көздеп құлатады.
Құлаған асықтарды жинайды. Ережеге сай бұрыс әрекет жасалса, кезек келесі ойыншыға өтеді. Соңында хан асығы кімнің қасында қалса — сол жеңімпаз.
Көтермек
Екі ойыншы ортаға шығып, бір-біріне арқаларын тіреп тұрады. Белгі бойынша кім қарсыласын арқасына көтерсе — сол жеңеді.
Жеңген ойыншы келесі қарсыластармен күш сынасуды жалғастыра береді.
Орамал тастамақ
Балалар шеңбер жасап тұрады. Жүргізуші шеңберді айналып жүріп, бір баланың артына орамал тастайды.
Орамалдың түскенін байқамаған бала өлең айтып, тақпақ айтып немесе би билеп өнер көрсетеді. Ойын осылай жалғасады.
Ақсерек – көксерек
Балалар екі топқа бөлініп, қол ұстасып сап құрады. Ара қашықтық — шамамен 20–30 қадам.
Айтысу үлгісі
1-топ: «Ақсерек-ау, ақсерек, бізден сізге кім керек?»
2-топ: «Ақсерек-ау, ақсерек, ... (бала аты) керек!»
Аты аталған бала қарсы топқа жүгіріп барып, ұстасқан қолды үзіп өтуі керек. Үзіп өтсе — өз тобына бір баланы алып қайтады, өтпесе — сол топта қалады.
Қыз қуу
Бір ер бала (кейде екі бала) ағаш атпен қызды қуалайды. Қызға бірінші жетіп, қолын ұстаған ойыншы жеңімпаз атанады.
Асау мәстек
Жүргізуші арқанды жерден шамамен 50 см биіктікке керіп байлайды. Ортаға шыққан бала таяқтың көмегімен арқаннан асып, жердегі тақияны іліп алуы керек.
Ойын кезекпен жалғасады. Қауіпсіздік ережелері міндетті түрде сақталады.
Түйілген орамал
Жүргізуші балаларды жинап, санағаннан кейін балалар жан-жаққа қашады. Жүргізуші қолында түйілген орамалы бар баланы қуады.
Орамал басқа ойыншыға лақтырылады да, орамалды қағып алған бала қаша жөнеледі. Ұсталған ойыншы көпшілік шешімімен өнер көрсетеді, кейін жүргізуші ауысады.
Соқыр теке
Балалар дөңгелене тұрады. Бір баланың көзі байланып, ол «соқыр теке» болады. Балалар тақпақ айтып, оны шатастырып, түртіп қашады.
Соқыр теке ұстап алған баланың көзі байланып, ойын жалғаса береді.
Әуе таяқ
Екі топқа бөлінеді (әр топта 5–10 ойыншы). Жұмсақ таяқшалар беріледі. Бір ойыншы таяғын жоғары лақтырады, ал қарсы ойыншы өз таяғымен оны қағып түсіруге тырысады.
Қағып түсірген ойыншы өз тобына ұпай әкеледі.
Қарақұлақ
5–10 бала қатысады. Бір бала «қазық» болып белгіленеді, қалғандары алыстап кетеді. Кейін жақындап келіп «мынау кім?» деп сұрасады.
Біреуі «қарақұлақ!» деп қашқанда, бәрі бытырай қашады. Қарақұлақ біреуін ұстаса — ұсталған бала қарақұлақ болады.
Алақан соқпақ
Балалар дөңгелене отырады. Бастаушыға сүлгі (орамал) беріледі. Ол бір ойыншыға «алақаныңды тос!» деп, алақанына сүлгіні тигізеді де «сүлгі қайда?» деп сұрайды.
Ойыншы басқа бір баланың атын атайды. Аты аталған бала тұрып алақанын тосады. Ән айтып, өлең айтқан ойыншылар ұпай жинайды.
Сақина жасыру
Жүргізуші және сақина жасырушы белгіленеді. Қалған ойыншылар тізерлеп отырып, алақандарын жаяды. Жасырушы жұдырықталған қолын әр ойыншының алақанына тигізіп өтіп, біреуіне сақинаны білдірмей тастайды.
Содан кейін «сақина кімде?» деп сұрайды. Дұрыс тапқан ойыншы жүргізушімен орын ауыстырады, таппаса — өнер көрсетеді.
Белбеу соқ
Ойыншылар жұптасып шеңбер жасап тұрады. Бір ойыншы белбеумен екіншісін қуады. Қашқан ойыншы шеңбердегі жұптың алдына барып тұрады да, артық қалған ойыншы қашады.
Белбеу соңында кімде қалса — сол жеңіліп, өнер көрсетеді.
Арқан түю
Балалар шеңбер жасап тұрады. Жүргізуші арқанның ұшын ұстап, шеңберді айнала жүріп, арқанды балалардың аяқтарының астынан өткізеді.
Балалар арқаннан секіреді. Аяғына ілініп, секіре алмаған бала ойын тоқтатып, өлең айтып немесе би билеп өнер көрсетеді.
Қимылды және рөлдік ойындар (мақсаты мен құралдары)
Допты қуып жет
- Мақсаты: шыдамдылық, белгіге бағыну, тез жүгіру, түстер мен көлемді ажырату.
- Шарты: тәрбиеші доптарды домалатып жібереді. «Допты қуып жет!» белгісі бойынша балалар допты ұстап алып, себетке салады.
- Құралдар: түрлі-түсті, үлкен-кішілі доптар, себет.
Тышқан мен мысық
- Мақсаты: шапшаңдық, шыдамдылық, ұйымшылдық.
- Шарты: балалар шеңберге тұрады. Ортада «тышқан» мен «мысық» сайланады. Шеңбердегілер «қақпа» жасап, тышқанды өткізіп, мысықты бөгеп көмектеседі.
- Құралдар: мысық пен тышқан бетперделері.
Түлкі мен балапандар
- Шарты: 7–8 баладан топқа бөлініп ойнайды. Біреуі — түлкі, қалғаны — балапандар. Белгі бойынша балапандар түлкіге ұстатпай қашады.
- Құралдар: түлкі мен балапандар бетперделері.
Боран
- Шарты: кең залда ойналады. Бір бала «боран» киімін киеді. «Боран у-у-у» дегенде балалар гимнастикалық қабырғаға өрмелеп шығуы керек. Ұсталған баланы боран «алып кетеді».
- Құралдар: ақ матадан тігілген боран жамылғысы/бетперде, гимнастикалық қабырға.
Ұйқыдағы аю
- Шарты: бір бала аю болып, орындықта «ұйықтайды». Балалар дыбыс шығарғанда аю оянып, қуады. Ұсталған бала аюдың «мекеніне» отырады.
- Құралдар: аю бетпердесі.
Ат жарыс
- Шарты: екі командаға бөлінеді. «Алға!» белгісі бойынша балалар аттың жүрісін салып, мәреге дейін жарысады.
- Құралдар: әр командаға ат кескіні бар бетперде (тақымға қысып шабады).
Сөзге, зейінге және ептілікке арналған ойындар
Үй артында қол ағаш
Балалар қол ұстасып шеңбер құрады. Бастаушы белбеу немесе орамал алып, сыртынан айнала жүгіріп өлеңдетеді. Белгі сәтінде бір баланы орамалмен түртіп, орамалды тастайды да, өзі қаша жөнеледі.
Түртілген бала орамалды алып, бастаушыға қарсы бағытта қуалайды. Кім бұрын өз орнына келіп үлгерсе — сол ұтады.
Қуыр-қуыр, қуырмаш
Бір бала саусақтарын түйістіріп, екінші қолымен бүрмелеп ұстайды да: «Ортан саусағымды тапшы» дейді. Дұрыс тапса — ұпай алынады.
Ойын барысында саусақ атаулары айтылып, тақпақтар орындалады; алақанды қытықтау арқылы көңіл көтеріліп, тілдік қор дамиды.
Үш табан (асық ойыны)
Ойын 3–4 баладан топталып ұйымдастырылады. Әр балада бір асық және бір сақа болады. Көмбеге асық тігіліп, сақасы алшы түскен ойыншы бірінші бастайды.
Мерген асықты дәл тигізіп, оны өлшем бойынша «үш табаннан» артық қашықтыққа ұшырса, келесі асыққа атауды жалғастыра береді. Шарт орындалмаса, кезек келесі ойыншыға өтеді. Жеңілген ойыншы ойыннан шығады.
Бірнеше айналымнан кейін әр көмбеден жеңімпаздар шығып, финалда сайыс өткізуге болады. Жүлде тағайындау — қызығушылықты арттырады.
Хан талапай
Негізінен отырып ойналатын ойын. 10 асық таңдалып, 11-ші «хан» асық басқа түске боялады. Кезек анықталғаннан кейін алғашқы ойыншы асықты ортаға үйіреді.
Егер хан алшы түссе, бәрі «хан талапай» жасап, асықты іліп алуға тырысады. Хан кімнің қолына түссе — келесі үйіретін сол ойыншы болады, ұпай жиналған асық санына қарай жазылады.
Хан алшы түспесе, ойыншы асықтарды өзара сәйкестендіріп соғып (алшы-алшы, бүк-бүк, т.б.) ұпай жинайды. Бөгде асықты қозғап қалса немесе қателессе — кезек келесі ойыншыға өтеді.
Ескерту: асықты қолмен сүйретіп апаруға немесе түзетуге болмайды. Ханға басқа асық тиіп кетпеуі тиіс.
Аударыспақ (ағаш ат үстінде)
Биіктігі балалардың жасына сай ағаш ат (берік тұғырға бекітілген бөрене) дайындалады. Екі ойыншы ағаш атқа мініп, бір-біріне қарама-қарсы отырып, қол ұстасады.
Төреші белгісімен ойыншылар қарсыласын тарту немесе итеру арқылы ағаш аттан аударып түсіруге тырысады. Аяқты жерге тіреуге болмайды. Қауіпсіздік үшін айналасына құм немесе ағаш үгіндісі төселеді.
Теңге ілу (тас ілу нұсқасы)
Екі топқа бөлінеді. Әр ойыншы шыбық атпен шабады. 20–30 метр жерде екі шұңқыр қазылып, ішіне тастар салынады.
Белгі бойынша сайыскерлер шаба жөнеліп, шұңқыр тұсында бөгелмей қол созып тасты іліп алып кетуі керек. Ұпай ілінген тастар санына қарай есептеледі.
Санамақ
Көпшілік қатысады. Ойын бастаушы бір адамды ортаға шығарып, белгілі бір тақырып бойынша (мысалы, 10 ақынның немесе 10 өзеннің атын) кідірмей, жаңылмай атауды тапсырады.
Тоқтамай дұрыс айтып шықса — жүлде, қателессе — ойыннан шығады.
Тасымақ (су тасу)
Екі ыдысқа су құйылып, қарсы бетке бос кесе қойылады. Екі ойыншы қасықпен суды төкпей-шашпай, мүмкіндігінше жылдам тасиды.
Командалық түрде де ойнауға болады (әр командада 3 адамнан). Жеңімпаз — суды көбірек әрі таза жеткізген команда.
Тасымалдау (қасықтарды ауыстыру)
3–4 жерге орындықтар қойылады. Екі ойыншының көзі байланып, өзіне тиесілі 5 қасықты бос орындыққа бір-бірлеп дұрыс көшіруі керек.
Қасықты қарсыласының орнына қойып қойса — шатасқаны. Ең жылдам әрі қателеспеген ойыншы жеңеді.
Ескерту
Мәтіннің бастапқы нұсқасында соңғы бөлім («Қарамырза») толық берілмеген. Егер жалғасын жіберсеңіз, сол ойынды да бірізді стильде өңдеп, жинаққа қосып беремін.