Қолөнер - мал өнер
Сабақтың мақсаты мен ұйымдастырылуы
Бұл тәрбие сағаты қазақтың ою-өрнек өнерінің мәнін тереңірек түсіндіруге, оқушылардың шығармашылығын дамытуға және ұлттық мұраны құрметтеуге бағытталады.
Білімділік
Оқушыларды қазақ ою-өрнегімен, оның тарихымен және мағынасымен таныстыру.
Дамытушылық
Ою-өрнектің «тілін» ұғындыру, оның сырына мән беру арқылы шығармашылық қабілетті дамыту.
Тәрбиелік
Халқымыздың асыл мұрасын, салт-дәстүрін, өнерін құрметтеуге тәрбиелеу.
Көрнекіліктер
- Суреттер
- Кітап көрмесі
- Оюлы киімдер көрмесі
- Нақыл сөздер
- Интерактивті тақта
Сабақ барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
Оқушыларды сабаққа әзірлеу, назарын шоғырландыру.
2) Кіріспе бөлім
Сабақтың ерекше өтетінін атап өтіп, қонақтармен амандасу. Тақырыпты анықтау үшін сөзжұмбаққа назар аударту.
3) Негізгі бөлім
Ою-өрнектің тарихы, түрлері, қолданылуы және мағыналық қырларын талдау.
«Өнер – таусылмас азық, жоғалмас байлық» — халық даналығы.
Ғасырлар талғамынан өткен асыл қазынаның бірі — қазақтың ою-өрнектері. Ежелден қолөнерді қастерлей білген халқымыз тұрмысқа қажетті бұйымдардың бәрін өрнекпен көркемдеп, мән-мағына дарытқан.
Саяхат және көрме
Елдос пен Аяжанмен бірге «Ғажайыпстанға» саяхат жасап, «Балапан» телеарнасы арқылы бейнематериал көру ұсынылады. Экранға назар аударып, ою-өрнектің күнделікті өмірдегі көрінісін талқылаймыз.
Киімдер көрмесі: Қазақ қолөнерінде ою-өрнек кеңінен қолданылған. Әдемі әрі сәнді ойылған өрнек — қолөнердің сәнін де, мәнін де арттыратын айрықша белгі.
Ою-өрнек: тарих, таным, мұра
Ою-өрнектің дүниетанымдық негізі
Ертеде халқымыз тұтынған нәрселерінің көбін оюмен әшекейлеген: төсеніштер, ұлттық киімдер, үй жиһаздары. Ою-өрнектерде халықтың дүниетанымы, қоршаған орта туралы түсінігі және сұлулыққа көзқарасы бейнеленеді.
Қазақ ұлттық ою-өрнегінің тарихы бірнеше ондаған ғасырға созылады. Бұл өнер атадан балаға, ұрпақтан ұрпаққа мұра болып, үнемі қолданыста дамып келеді.
Қазақ тұрмысында ағаштан жасалған бұйымдар да кең орын алады. Жазы-қысы пайдаланылатын киіз үй — киіз бен ағаштың күрделі әрі үйлесімді бірлігі.
Ою-өрнек түрлері
- Өсімдік тектес оюлар
- Жануарларға байланысты оюлар
- Аспан әлеміне байланысты оюлар
- Геометриялық оюлар
Оқушыларға ой тастау: «Ою-өрнек туралы не білесіңдер?»
Аружанның пікірі
Ою-өрнек — өте көне өнер. Ерте дәуірлерде адамдар табиғатқа өзгеше көзқараспен қарап, оны анасы деп таныған: табиғат асырайды, киіндіреді, емдейді, ал құрмет көрсетпесе — жазалайды деп сенген.
Аркеннің пікірі
Ай мен күн, теңіз бен шөп, жел мен жартас, жануарлар мен өсімдіктер сезінеді, сөйлей алады, адамға көмектеседі немесе кек қайтарады деген нанымдар кең тараған.
Шахназардың түсіндіруі
«Ою» және «өрнек» сөздері бірге келіп, латынша ornament ұғымына жақын мағына береді. Ою — тас, ағаш, темір, сүйек, тері, қағаз, мата сияқты материалдарды ойып, кесіп, қиып жасалатын нақыш. Дайын оюды өзге бұйымға кіріктіріп, жапсырып, әшекейлейді.
Шебер кім?
Мұғалімнің сұрағына жауап: ою оюшыны «шебер» дейді. Шебер — дәстүрді жалғаушы, ою-өрнектің сырын меңгеріп, оны әрі қарай дамытатын, еңбегімен құрметке ие тұлға.
Көшпелі қазақтың қуанышы да, қайғысы да табиғатпен, жан-жануармен, ай-күн, жұлдыз, тау-таспен астасып отырған. Сол сезімдер қолөнер туындыларында көрініс тапқан, ал өрнектер уақыт өте келе ұқсастығына қарай атауларға ие болған.
Ою атаулары мен мағыналық ишаралар
Ою туралы өлең жолдары
- Құсмұрын деген ою — көрікті, осы оюды оймыштап кім көріпті?
- Бұл өрнек деп аталған жарма мүйіз, ажарсыз оюланған бар ма киіз?
- Санап көрші, бұл ою — алты сала, батыл болсаң сыза ғой қағаз ала.
- Сегіз сала деп бұл ою аталған, он саусақтың көмегімен жасалған.
- Бұл оюдың атауы — үш бас деген, қарашы, бір-біріне ұқсас келген.
- Кел, балалар, қолға қалам алайық, үш түй деген оюды да салайық.
- Жүрек деген бұл оюды құрайық, құрып алып, үңіліп қайта қарайық.
- Кең тараған оюдың бірі — бармақ, ал осыны айнытпай кімдер салмақ?
- Қазақтың өрнегі ғажап — сұлама, қолөнері ішіндегі ғұлама.
- «Дөңгелек» оюы — космогониялық ұғымнан туған: ай, күн, жер бейнесі арқылы әлем кеңістігін меңзейді.
- Ілгекке ұқсас бөлігі — өмір жолының ишарасы: адам дүниеге келгеннен кейін дөңге де шығады, ойға да түседі. Жүсіп Көпейұлы айтқандай: «Бұл дүние — бір күн мазар, бір күн базар».
- «Төртқұбыла» — дүниенің қай бұрышында жүрсең де, амандық тілеумен байланысты ұғым.
- Үшбұрыш (тұмарша): аспан–жер–су белгісін меңзейді. «Аспаның ашық болсын, суың таза болсын» деген тілекпен сабақтас.
- Қошқармүйіз — байлық пен молшылықтың нышаны; мал шаруашылығына негізделген көшпелі өмір салтымен байланысты.
- Киікмүйіз — тікбұрыш жасап барып, кейін қайтуына байланысты аталған. Құрақтың шетіне, алашаға жиі салынады.
«Оюдың тілі бар» деген сөздің төркіні
«Қазақ оюының да тілі бар, сыры бар, мұңы бар» деген сөз бекер айтылмаған. Ерте заманда әріп, жазу, кітап жоқ кезде ұзатылған қыз анасына керуенмен кестелі орамал жіберген екен. Анасы орамал шетіндегі гүл өрнегін көріп: «Қызым гүлдей жайнап, күндей күліп жүр екен» деп түсінген. Яғни өрнек — ойды жеткізудің, көңіл күйді білдірудің белгісі болған.
Осы аңызға үндес көрініс ұсынылады: «Сырмақ шерткен сыр».
Тапсырма: оюларды сәйкестендір
Ою түрлеріне қарап, әр оюдың атауын тауып, орналастыр.
«Әр оюдың тілі бар» деген түсінік осыдан қалған.
Қоғамдағы жалғастық
Бүгінде еліміздің әр қаласы мен облысында ұлттық қолөнер туындыларына арналған көрмелер жиі ұйымдастырылады. Алматы қаласында өткен көрмеден мысал келтіріп, ұлттық өнердің заманауи кеңістіктегі орнын талқылауға болады.
Мақал-мәтелдер арқылы бекіту
Мақалдардың жалғасын тап
Оқушыларға сұрақ: қандай мақал-мәтелдерді білесіңдер?
- Өнерді үйрен де, жирен.
- Шебер көп жерде — өнер көп.
- Үйренгенің өзіңе құт, істегенің өзіңе құт.
- Шебердің саусағы — алтын.
- Оюды оя алмаған — ойланбаған.
- Еріншектің ертеңі бітпес.
- Қолөнер — мал өнер.
- Жеті рет өлшеп, бір рет кес.
- Өнер көзі — халықта.
- Шеберді шеге қағысынан байқа.
- Қыз көркі — кестесінде.
- Ою ойғанның ойы ұшқыр.
- Еңбексіз іс бітпейді, еріншектің қолы жетпейді.
Рефлексия
«Бүгінгі тәрбие сағатынан не үйрендік? Қандай тәрбиелік мән алдық?» деген сұрақтар арқылы ой қорытылады.
«Бәйтерек» ағашына үйренген-білгендерін жапырақтар мен гүлдер түрінде іліп, ортақ композиция жасау ұсынылады.
Өнер бағдарламасы
- Ән: Рәмет Аделинаның орындауында «Наурыз думан».
- Би: бишілердің орындауында «Адай» биі.
Қорытынды ой: оюдың адамға әсері
Ою-өрнектің адамға берер әсері мол: ол ойды жүйелейді, көңіл күйді тұрақтандыруға ықпал етеді, жүйке қызметін реттеуге көмектеседі. Ашуды басып, қайғыны жеңілдететін психологиялық ықпалы да бар.
Зейнеп Ахметова Бауыржан Момышұлы туралы естеліктерінде мынадай мысал келтіреді: шығармашылық жұмысы өнімсіз болған сәтте Бауыржан атамыз қағаз бен қайшы алып, лезде ою оя бастайды екен. Сол кезде шашыраған ойы жинақталып, жігері артып, жазуын қайта жалғастырады.
Ою-өрнек — тек әсемдік емес, ұлттың жады, ойлау мәдениеті және тәрбие құралы.