Хиуаз - нағыз жаужүрек батыр
Қаһарман қызы қазақтың
Мақсаты
Ұлы Жеңісті дәріптеу; жас ұрпақтың санасына Ұлы Отан соғысында ерлік көрсеткен ата-бабаларымыздың істерін мақтан тұтуды сіңіру. Қазақ қыздарының да Отан үшін жанқиярлықпен күрескен ерлік жолдарын үлгі ете отырып, оқушыларды отансүйгіштікке және адамгершілікке тәрбиелеу.
Көрнекіліктер
- Киноүзінді
- Суретті слайдтар
- Кітаптар көрмесі
- Буклеттер
- Үнтаспа
Кіріспе: Ұлы Жеңістің бағасы
Биыл Ұлы Жеңістің 70 жылдығын атап өтеміз. Соғыс 1941–1945 жылдары аралығында созылып, төрт жыл бойы бүкіл халықтың тағдырын өзгертті. Сол сәтті миллиондаған адам минуттап, сағаттап күтті. Ақыры үміт пен сенім ақталды. Алайда жеңіс оңай келген жоқ.
Иықтарына қару асынып, Отан үшін от кешіп, жанын пида еткен қаншама асыл азамат қаза тапты. Қаншама ана жарынан айырылды, қаншама бала әкесінен не анасынан айырылып, жетім қалды. Ал тылда қалған қарттар, әйелдер, бесіктен белі шықпаған балалар күн-түн демей еңбек етті. Олардың тілегі орындалды: Отанға деген сүйіспеншілік жеңіске жеткізді.
Еске алу
Бауыржан Момышұлының: «Өлгенді ардақтай білген ғана тіріні құрметтей алады» деген сөзін еске алып, бейбіт өмір сыйлаған соғыс құрбандарын 1 минут үнсіздікпен еске алу ұсынылады.
Ұсыныс: «Священная война» әуенімен киноүзінді көрсету.
Өлең жолдары (соғыс басталған сәт)
Отаным, еркелеймін енді кімге,
Өзіңмен нені болса көрем бірге.
Қалайша қабырғама батпас менің,
Басыңа қатер бұлты төнген күнде.
Қазақстанның соғыс жылдарындағы үлесі
Халық саны
6,2 млн
Соғысқа дейін Қазақстанда шамамен 6,2 миллион адам тұрды.
Еңбек армиясы
700 мың
Республикадан еңбек армиясына 700 мың адам жіберілді.
Әскер қатары
~1,9 млн
Әскери комиссариаттар арқылы шамамен 1,9 миллион адам сапқа тұрды.
Сол қатарда Атырау өңірінен шыққан 42 508 жауынгер және қазақтың қаһарман қызы Хиуаз Доспанова да болды.
Хиуаз Доспанова: өмір жолы және ерлік мектебі
Қысқаша дерек
- Туған жылы: 1922 жыл, 15 мамыр
- Туған жері: Құрманғазы ауданы, Зормата ауылы
- Алғашқы қадамы: Орал аэроклубы
- Әскери даярлық: Саратов әскери ұшқыштар училищесі
- Қызмет еткен құрамы: Марина Раскова басқарған 46-гвардиялық полк
Негізгі ой
Хиуаз Доспанова 300-ден астам әуе тапсырмасына қатысып, ерлігімен танылып, замандастары оны «қанатты қыз» деп атады.
Майданға өз еркімен сұрану
Хиуаз даңқты ұшқыш Марина Раскова жасақтаған қыз-келіншектер авиаполкіне өзі сұранып барды. Әуелде талдырмаш қазақ қызына күмәнмен қарағанымен, жанары оттай жанып, жігері тасып тұрған қайсар қызды қабылдауға тура келді.
1942 жылдың көктемінде әуе күштері тарихындағы тұңғыш әйелдер авиаполкінің құрамында майданға аттанды.
ПО-2 ұшағы және түнгі тапсырма
Полктің қаруы — ПО-2 деп аталатын жеңіл ұшақ. Міндеті: түн ішінде ұшып, алдын ала белгіленген жау күштерін талқандау. Мұндай ұшуларда штурманның жұмысы ерекше: тапқырлық, батылдық және асқан дәлдік қажет.
Замандас естелігі
Хиуаздың құрбысы, звено командирі, Кеңес Одағының Батыры Марина Чечнева естелігінде:
«Хиуаз — нағыз жаужүрек батыр. Ол өз ұшағын қашанда нысанаға қатесіз шығарып, өз аэродромына жолды жаңылмай табатын. Қашан да жарқылдап жүретін».
Ерліктің көрінісі (дерек мәтін)
2004 жылғы 16 қарашада «Ана тілі» газетінде Хиуаз Доспанованың ерлігі туралы: жас штурман түнгі бомбалау тапсырмаларын орындап, жау бекіністерінің үстінен дәл түсіп, оқ астында маневр жасап, бомбаларды тастап, қайта көтерілу үшін үлкен тапқырлық пен батылдық қажет болғаны айтылады. Зенит оты күшейген сәтте де ол тапсырмадан тайынбаған.
Ұсыныс: мәтінді үнтаспадан тыңдату.
Қиындық пен қайсарлық
Хиуаз Доспанова ерлік көрсете жүріп, үш рет ауыр жарақат алды және он төрт рет ұшақ апатын бастан өткерді. Соған қарамастан ол қатардан кетпей, Отан алдындағы парызын адал орындады.
Соғыстан кейінгі қызметі және мұрасы
Еңбектері мен қоғамдық қызметі
Соғыстан кейін Хиуаз Доспанова жауапты қызметтер атқарды. 1960 және 1963 жылдары оның кітаптары жарық көрді: «Под командованием Расковой» (орыс тілінде) және «Халқым үшін» (қазақ тілінде).
Туған жермен байланыс
Әкесі Қайыр Доспановтың партия жұмысына ерте араласуына байланысты отбасы Орал қаласына қоныс аударған. Хиуаз апамыз туған жеріне анда-санда соғып, әкесіне сәлем беріп кететін. Әкесі 1950-жылдары Коминтерн колхозында басқарма төрағасы болғаны айтылады.
Ерлік дәстүрі: Әлия, Мәншүк және Хиуаз
Ел үшін от кешкен батыр қыздарымызды — Әлия мен Мәншүк есімдерін де ұмытпау — парыз. Батыс өңірінен шыққан үш қаһарман қыздың екеуі 18–19 жасында ерлікпен қаза тапса, Хиуаз Доспанова аман-есен елге оралып, кейінгі ұрпаққа өнеге қалдырды.
Жеңіс рухы: жыр мен тілек
Өлең жолдары
Ару қыздар — алаулатып от кешкендер,
Сыздап тұр-ау әлі күн оқ тескен жер.
Қаласыңдар мәңгілік ел есінде,
Ару қыздар — алаулатып от кешкендер.
Сол бір қиын, тым сұрапыл шақта олар,
Кеудесіне ерлік отын жақты олар.
Отан үшін опат болған арулар,
Есімдері мәңгі бақи сақталар.
Бейбітшілік тілегі
Елге қауіп төнбесін, егестен адам өлмесін. Есен-аман болайық, енді соғыс болмасын.
Өртенбесін туған жер, өркендесін туған ел. Шайқалмасын асқар бел, шайқалмасын шалқар көл.
Ән (ұсыныс)
«Ел қорғауға әзірміз»
70 жыл — бейбіт күннің шежіресі
70 жыл — бейбіт көктем таң атқалы,
70 жыл — шуақты күн таратқалы.
Есімде содан бері 70 рет
Ашылды Жеңіс күннің парақтары.
Соғыста өлгендер тек оралмайды,
Тек ұрпақ олар жайлы айтады әнді.
Марапаттар, мойындалу және өмірінің соңғы дерегі
Марапаттары
Хиуаз Доспанова — Ұлы Отан соғысында ерлікпен шайқасқан, аты аңызға айналған қазақтың тұңғыш ұшқыш офицер қызы. Жауынгерлік ерліктері үшін Қызыл Жұлдыз, I және II дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және көптеген медальдармен марапатталды.
Тәуелсіздік жылдарында Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен «Халық қаһарманы» атағы берілді.
Тұлғаға берілген баға
Н. Назарбаев Хиуаз Доспанова туралы: майданға өзі тіленіп аттанып, соғыстың басынан аяғына дейін қатысқанын, бұл — жеңімпаздардың құрыштай шыңдалған айрықша ұрпағы екенін атап өткен.
Хиуаз апамыздың сөзі
«Мен секілді әжелердің ойы — тек отбасы мен Отанның тыныштығы».
Қорытынды
Хиуаз Доспанова 2008 жылы 26 мамырда дүниеден өтті. Соғыс — зор апат. Сондықтан жер жүзіндегі барлық ізгі ниетті адам бейбітшілікті тілейді. Қаһарман қыздың ерлігі — ел жадындағы мәңгілік өнеге, ал бейбіт өмір — сол ерліктің ең қымбат жемісі.