Қосмекенділерді зерттейтін ғылым
Кіріспе
Оқушыларды жылы жүзбен қарсы алып, амандасу. Психологиялық ахуал қалыптастыру үшін қысқа сергіту сәтін өткізу және «Көңілді күн» атмосферасын ұйымдастыру.
Сергіту сәті
Қысқа қимыл-қозғалыс жаттығулары арқылы назарды шоғырландырып, сабаққа белсенді қатысуға ынталандыру.
1) Лездік сұрақтар
Өткен тақырыпты бекіту және негізгі ұғымдарды еске түсіру үшін жылдам жауап берілетін сұрақтар.
- 1. Қосмекенділерді зерттейтін ғылым қалай аталады?
- 2. Қазақстанның Қызыл кітабына енген қосмекенділердің түрлерін атаңдар.
- 3. Мойын омыртқасының саны қанша?
- 4. Жүрегі неше қуысты?
- 5. Қосмекенділерде алғаш рет пайда болған қан айналым шеңбері қайсы?
- 6. Қосмекенділерде алғаш пайда болған құлақ қуысы қалай аталады?
- 7. Дернәсілінің атауы қандай?
- 8. Миының қай бөлігі жақсы дамыған?
- 9. Артқы аяқтарындағы саусақ саны қанша?
- 10. Қажетсіз заттарды шығаруға қандай мүшелер жүйесі қатысады?
Ескерту: Сұрақтарды жұппен, топпен немесе «миға шабуыл» форматында қоюға болады. Мақсат — анық әрі қысқа жауап беру.
2) Кесте толтыру
Қосмекенділердің негізгі отрядтарын салыстыра отырып, айырмашылықтары мен ортақ белгілерін анықтау.
| Құйрықсыз қосмекенділер отряды | Құйрықты қосмекенділер отряды | Аяқсыз қосмекенділер отряды |
|---|---|---|
|
Толтыруға арналған орын:
|
Толтыруға арналған орын:
|
Толтыруға арналған орын:
|
3) Танымдық сұрақтар
Оқушылардың ойлауын тереңдетіп, себеп-салдар байланысын құруға бағытталған сұрақтар.
Тіршілік ортасына бейімделу
Қосмекенділер суда да, құрлықта да тіршілік етеді. Осы ерекшелігіне байланысты олар қай ортаға жақынырақ: құрлыққа ма, әлде суға ма?
Терінің ылғалдылығы
Бақаның терісінің үнемі ылғалды болуының маңызы неде?
Суда ұзақ болу құпиясы
Бақалар ұзақ уақыт судың түбінде бола алады. Неліктен олар тұншықпайды?
Қызықты дерек
Қай қалада бақаларға ескерткіш орнатылған?
4) Суретпен жұмыс
Қосмекенділердің сыртқы құрылысы, тіршілік ортасы және бейімделу белгілерін суреттер арқылы талдау. Оқушылар негізгі мүшелерді атап, олардың қызметін түсіндіреді.
5) Венн диаграммасы
Венн диаграммасы арқылы қосмекенділер мен балықтардың (немесе қосмекенділер отрядтарының) ортақ және айырмашылық белгілерін салыстыру. Бұл тәсіл ұғымдарды жүйелеуге көмектеседі.
Жаңа сабақты баяндау (СТО: «Кең ауқымды дәріс»)
Қосмекенділер ежелгі саусаққанатты балықтардан (стегоцефальдардан) пайда болған. Олардың бас сүйегі тұтасқан сүйекті сауытпен, ал денесі сүйекті қалқандармен қапталған. Ғалымдар табылған қазба қалдықтарына сүйене отырып, қосмекенділердің ең алғашқы өкілдері шамамен 300 млн жыл бұрын пайда болғанын дәлелдейді.
Сауытбастылар
Өліп біткен қосмекенділердің бір тобы сауытбастылар деп аталады. Олар саусаққанатты балықтар мен қосмекенділердің аралық түрі болған.
Аралас белгілер
Оларда желбезек қақпақтарының қалдықтары сақталған және балық тәрізді құйрығы болған. Терісі қабыршақтармен қапталғанымен, құрлық жануарларына ұқсас бес саусақты төрт аяғы болған.
Тіршілік ерекшелігі
Олар құрлыққа жорғалап шығып, қорегін көбіне суда тауып, ұрпағының дамуын да су ортасында жалғастырған. Сонымен қатар өліп біткен қосмекенділерде өкпе болған деген жорамал бар.
Латтимерия мысалы
Саусаққанатты балықтардың бір өкілі — біздің заманымызда қайта табылған латтимерия. Оның жұптасқан жүзбеқанаттары су түбімен жорғалап қозғалуға бейім орналасқан. Ал көлемі кішірейген торсылдағы бұрын өкпе қызметін атқарғанын көрсетеді.
Бұл деректер саусаққанаттылардың таяз суқоймалардың суы тартылған кезде құрлықпен жүріп, басқа тоқтау су көздеріне жете алғанын және торсылдағы өкпеге айналып, ауамен тыныс алуға мүмкіндік бергенін айғақтайды.
Балық дене құрылысындағы осындай ерекшеліктер саусаққанатты балықтардың қосмекенділердің арғы тегі болғанын, ал олардың эволюциялық өтпелі формалары ретінде сауытбастылар маңызды орын алатынын дәлелдейді.
Қосымша ақпарат
Қосмекенділер туралы қосымша мәліметтерді оқушылар слайд материалдары арқылы оқып, негізгі ойды сынып алдында қысқаша баяндайды.