Адамзат дүниесі дән өлшейтін мысқалдан бастап, астық өлшейтін шойын таразыларға толы

Қазақ халқының байырғы өлшем бірліктері

Еліміздің әрбір парасатты азаматы, ең алдымен, өз халқының тілін, дінін, өткенін білуі қажет. Өйткені өзін және өз халқының жақсы қасиеттерін түсіне білген адам ғана өзгені де құрметтей алады.

Туған тілінің асыл қазынасынан нәр алып, оның інжу-маржанын мөлдіретіп тізе алған ұрпақ қана халқын сүйіп, елінің ертеңін ойлайды. Байтақ далада сан ғасыр көшіп-қонып күн кешкен қазақ халқы жан сезімін өлең-жырымен жеткізіп, ақыл мен ойдың кенін даналық сөз өнерінен тапқан. Қылышқа қыңбаса да, жүйелі сөзге жүгінген.

Сөз асылы жыраудан жыршыға, атадан балаға ұласып, тот баспай, ғасырлар аттап, бүгінгі дәуірге жетті. Сол мұраның ішінде өлшем бірліктерін білдіретін көне сөздер өте жиі кездеседі: адамзат дән өлшейтін мысқалдан бастап, астық өлшейтін шойын таразыларға дейін сан түрлі өлшем құралын қолданған.

Өлшем сөздерінің түрлері

Ауыз әдебиетінде және күнделікті қолданыста татымдай, шынтақтай, қолдаяқтай, шейін, дейін, қарай, таман, салым, тарта, жуық, таяу, торсықтай, есе, рет, қиян-қырлы, қара-құрым, үш тұмша, найза бойы, баданадай, қарыс, қадақ, тұтам, тамам, уыс, күректей, қасықтай, астаудай, шымшым, шаршы, кез, елі, қырық құрау, аршын, адым, таспа, сүйем, батпан, тамшы, титтей, шайнам, табан, шайқам, әммә, тарыдай, бір ауық, кесек, тақыр, мысқал, азды-көпті, айшылық, күншілік, жылшылық, ұдай, құлаш, ықылым, кешелі-бүгінді, шым-шымдап, тосат, пұт, қылаң, мүшел, барабар, қат сияқты сөздер өлшем бірлігі ретінде қолданылып келген.

«Батпан» ұғымы және мағына өрісі

Енді кейбір өлшем сөздердің мағынасына тоқталайық. Мәселен, батпан сөзін алайық. И. Е. Андреевскийдің басшылығымен шыққан энциклопедиялық сөздікте «батпан» — Ресей патшалары бұратана халықтар мекендейтін өңірлерде қолдануға рұқсат берген көне азиялық салмақ өлшемі деп көрсетіледі.

Аймақтық қолданыста батпанның шамасы әртүрлі болған: Бұхарада бір батпан 7 пұт 32 фунтқа тең делінсе, Талас өңірінде 12 пұтқа тең деп қолданылған деректер бар.

Батпанға мағыналас сөздердің бірі — дыр. «Дыр» — үлкен, ірі, зор деген ұғым береді. Батпан да, дыр да өлшем атауы ретінде ұшырасады.

Өлшем дегеніміз не?

Батпан мен дырды мәтінде көлемге қатысты ұғымдармен байланыстыра түсіндіруге болады: көлем — белгілі бір заттың аумағы, мөлшері, бір нәрсенің шегі мен аясы. Ал көлемдік өлшемдер дегеніміз — көлемге лайықты, аумақтық және мөлшерлік өлшемдер.