Қош келдіңдер балалар
Сабақ тақырыбы мен идеясы
Сабақтың тақырыбы: «Тілім — менің тірегім». Бұл сабақ оқушылардың тіл мен Отан құндылықтары туралы түсінігін кеңейтіп, ана тіліне деген сүйіспеншілігін тереңдетуге бағытталған.
Мақсаты
Оқушылардың тіл және Отан құндылықтары туралы түсініктерін кеңейту.
Міндеттері
- Ана тілінің адам өміріндегі маңызын ұғыну.
- Ана тіліне деген құштарлықты арттыру.
- Ана тілін сүюге, құрметтеуге тәрбиелеу.
Көрнекіліктер
Дәптер, оқулық, слайд және қатты қағаздан жасалған үш үлкен қақпа: «Таным», «Ғұламалар», «Қазына».
Шаттық шеңбері: сабаққа жұмсақ кіріспе
Мұғалім оқушыларды жылы қарсы алып, шеңберге тұрғызады. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттары таныстырылады. Сабақтың алғашқы минуттары поэзия мен ән арқылы оқушылардың қызығушылығын оятуға құрылады: С. Кәттебайұлының «Ана тілім» өлеңін үш топ бір-бір шумақтан мәнерлеп оқиды, ал төртінші топ «Анамның тілі — аяулы үні» әнін орындайды.
Диалогтік оқыту: ойды ашатын сұрақтар
Өлеңнің әр шумағын бірге талдай отырып, мұғалім мен оқушы арасында диалогтік әңгіме өрбиді. Негізгі мақсат — оқушыны ойландыру және өз пікірін дәлелдеуге үйрету.
- Неліктен тілді анамен байланыстырып айтамыз?
- Өз тіліңді қалай құрметтер едің?
- Тілдің адам өміріндегі орны қандай?
Сахналау: «Тілдер патшалығына саяхат»
Ана тілінің маңызын сезіндіру және туған тілге қызығушылықты арттыру үшін сабақ сахналау форматында ұйымдастырылады. Үнтаспадан С. Тұрысбековтің «Көңіл толқыны» күйі баяу ойнап тұрады. Сәнді безендірілген сарай көрінісінде үш қақпа қойылады: «Таным», «Ғұламалар», «Қазына».
1-қақпа: Таным
Патша рөліндегі оқушы уәзірлерімен бірге «Тілдер патшалығына» сапарға аттанады. Мұғалім қазақ тілінің терең тарихына тоқталады: Орхон—Енисей, Талас сына жазулары тілдің уақыт сынынан өтіп, бүгінге жеткенін дәлелдейді.
2-қақпа: Ғұламалар
Бұл бөлімде қазақтың ұлы тұлғаларының портреттері көрсетіледі. Мұғалім қазақ тілінің шешендік пен әдебиеттің, ерлік пен елдік рухының тілі екенін атап өтеді: Әйтеке, Төле, Қазыбек билер; Абай, Жамбыл, А. Байтұрсынұлы, М. Жұмабаев, С. Сейфуллин, М. Әуезов; Қажымұқан, Б. Момышұлы; Ш. Уәлиханов, Т. Рысқұлов.
Патшаның өтінішімен оқушылар туған тіл туралы жаттаған өлеңдерін нақышына келтіріп оқиды.
3-қақпа: Қазына
«Қазына» қақпасы бірден ашылмайды. Қақпа сыртынан тілдей қағаз түседі: «Дүниеде не тәтті? Дүниеде не ащы?» Оқушылар жауап ұсынады, кейін Данышпан атаның хатындағы оймен салыстырылады.
Данышпан атаның жауабы
Дұрыс сөйлей білу — өнер. Жүйесін тауып айтылған сөз жүрекке жетіп, жанды жадыратады. Сондықтан тіл — тәтті. Бірақ тілдің жарасы жазылмайды. Сондықтан тіл — ащы.
Осы сәтте қақпа ашылып, патша «Ана тілім — қазынам» деген жазуы бар кітапты алып, мақал-мәтелдерді жалғастыруды ұсынады.
Топтық жұмыс: ойды дәлелдеу мәдениеті
Әр топқа тапсырмалар беріледі. Бір оқушы тапсырманы дауыстап оқып, топтың ортақ пікірін дәлелдеп қорғайды.
Сұрақтар
- Неліктен тілді анамен байланыстырамыз?
- Қандай адам өз тілін ерекше құрметтейді деп ойлайсыңдар?
- Неліктен өз тілінде сөйлейтін адам сыйлы болады?
Шығармашылық тапсырма
«Тіл туралы» бір шумақ өлең құрастырып көріңдер.
Мақал-мәтелдер: тілдің өлшемі — даналық
Оқушылар мақал-мәтелдердің жалғасын табу арқылы тілдің байлығын, ойдың ықшам әрі дәл берілуін сезінеді.
- Өз білмегенді кісіден сұра, үлкен болмаса, білмес.
- Өнер алды — қызыл тіл.
- Жіптің ұзыны, сөздің қысқасы жақсы.
- Піл күшті, бірақ піл күшті емес, тіл күшті.
- Отыз тістен шыққан сөз, отыз рулы елге тарайды.
- Жүйелі сөз — жүйесін табар, жүйесіз сөз — иесін табар.
Тәрбиелік көрініс: «Жақсы да, жаман да — тілден»
Патша үш ұлын сынайды. Алғашқы екі ұл еттің «жақсы» және «жаман» жерін әртүрлі кесіп береді. Үшінші ұлы «жақсы жерінен де, жаман жерінен де» тілден кесіп ұсынады.
Ұлдың түйіні: жақсы да, жаман да, ұрыс та, керіс те, өсек те — бәрі тілден шығады. «Екі елі ауызға төрт елі қақпақ» дегендей, адам өз тіліне сақ болса, талай кикілжіңнің алды алынады.
Әкенің батасы: «Айтарым — ақылыңнан ажырама».
Дәйексөз және ой түю
Сахналау мен өмірлік тәжірибе тілдің балаға ананың ақ сүтімен бірге даритынын аңғартады. Тіл адамды биіктетеді де, төмендетеді де: жылы сөз — сыйластықтың кілті, ал ойсыз сөз — өкініштің бастауы.
С. Торайғыров
«Сүйемін туған тілімді, ана тілін,
Бесікте жатқанымда-ақ берген білім».
Жаңа ақпарат: азаматтық міндет
Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік тіл — қазақ тілі. Ана тілін сүю, құрметтеу, оны мақтаныш ету — әрбір азаматтың борышы.
Тапсырма: ұғымды өмірмен байланыстыру
Оқушыларға ойлануға берілетін сұрақ: «Ана тілің — арың» деген сөздің мағынасын түсіндіріңдер.
Дәптермен жұмыс: нақыл сөздердің мәні
Дәптердегі нақыл сөздерді оқып, мағынасын түсініп, өмірде қолдануға талпынады.
«Тіл жоқ жерде — ұлт жоқ»
Ш. Айтматов
«Әр халықтың ана тілі — білімнің кілті... Біздің жастарымыз ана тіліне жетік, білімді, мәдениетті болсын»
А. Жұбанов
«Анамыздың ақ сүтімен бойымызға дарыған тілімізді ұмыту — бүкіл ата-бабамызды, тарихымызды ұмыту»
Б. Момышұлы
Жүректен жүрекке: ортақ үн
Сабақ соңында оқушылар ана тіліне деген махаббатын өлең жолдары арқылы білдіреді. Барлығы бірігіп қайталайтын түйін сөз:
Жүрегімнің бөлшегі —
Қаның, жаның — тіліңде,
Арың, нәрің — тіліңде,
Ұмтыл оны білуге.
Тілден алып ғибрат,
Құлшынасың білімге.
Ана тілің — ертегің,
Ана тілің — өркенің,
Ана тілің — ертеңің.
Қадірле ана тіліңді —
Жүрегіңнің бөлшегін.