Әншінің қолындағы домбырасы Абай ауданындағы Жидебайдағы Абай мұражайында сақтаулы
Әлмағанбет әнші туралы деректер
Қазақ халқының біртуар тұлғаларының бірі — ұлы Абайдың өнерін насихаттаған әнші Әлмағанбет Қапсәләмұлы. Оның өмірі мен шығармашылық жолы Шыңғыстау өңіріндегі рухани-мәдени дәстүрдің сабақтастығын айқын көрсетеді.
Абай ортасы және тарихи контекст
Біз қазақ халқының тарихын, туған жеріміздің рухани әлемін М. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясы арқылы танып өстік. Бұл шығарма — Абай елінің тарихын жинақтаған энциклопедиялық туынды. Сол ғажайып әлемнің кейіпкерлерінің бірі, Абайдың әншісі атанған Әлмағанбеттің туғанына 145 жыл толуы да — өнерге құрметтің белгісі.
Деректерде М. Әуезов әншімен таныс, сырлас, мәжілістес болғаны айтылады. Жазушы Әлмағанбетті Абайдың балалары — Ақылбай, Мағауия, Әбіш, Тұрағұл және Кәкітайлармен қатар суреттейді. Әлмағанбет тұлғасын әр қырынан көркем бейнеге айналдырып, оның өміршең өнерін халық жадында қалдырған да — М. Әуезов.
Туған жері, руы, отбасы
Ел ішінде Әлекең деп ардақталған әншінің артында ұрпағы қалған. Әншінің үлкен ұлы — Социалистік Еңбек Ері, ел қадірлеп Шәкең атаған Шабдан. Шабдан атаның жанұя архивінде сақталған әкесі туралы қолжазбада Әлмағанбет 1870 жылы Қыдырда дүниеге келгені көрсетіледі.
- Руы
- Тоғалақ
- Жары
- Құнапия (Құпия)
- Балалары
- Құнапия 11 құрсақ көтерген, алайда үш ұлы ғана аман-есен ержеткен: Шабдан, Қабылан және соғыста хабарсыз кеткен Уәлхан.
Қоныс және «Әлмағанбет бұлағы»
Шабдан атаның естелігінде 1904 жылы Көкеннің сырты, Шарашаның төсіндегі Қызылқайнарға көшіп келгені айтылады. Сол жердегі бұлақ бүгінге дейін «Әлмағанбет бұлағы» деп аталады. Б. Исабаев бұл бұлақты «Ұлылар мекені» кітабында әнші Әлмағанбеттің «Қарабұлағы» деп жазады.
Жанұя архиві және жазба деректер
Әншінің өмірі көптеген зерттеушіні қызықтырған. Жанұя архивінде 1978 жылы «Білім және еңбек» журналында қызмет еткен Т. Жұртбаевтың хаты сақталған. Сонымен қатар М. Жанболатовтың «Тобықты-Шыңғыстау шежіресі», М. Ибраевтың 1993 жылғы №5 «Абай» журналында жарияланған «Абай әншісі Әлмағанбет» мақаласы және «Абай энциклопедиясындағы» деректерді салыстыра отырып, Шабдан атаның қолжазбасы көптеген мәліметтің негізі болғанын аңғаруға болады.
Өнердің сабақтастығы: ұрпаққа аманат
Өнердің өлмейтіні, ұрпақтан ұрпаққа берілетіні — өмір дәлелдеген ақиқат. Шабдан ата өнерге бейімі бар жалғыз қызы Салтанатты Жүсіпбек Елебековке тапсырып, Алматыға аттандырған. Әлекеңнен Абай әндерін үйренген Жүсіпбек Салтанатты маңдайынан иіскеп, «алтынның сынығы» деуі — әншіге де, өнерге де көрсетілген құрмет.
Әлмағанбеттің қара домбырасының киесі екінші ұлы Қабыланның қарашаңырағында қалғаны айтылады. Қабыланның жалғызы Жеңісхан жастайынан өнерге үйір болып, зергерлік бұйымдар жасап, домбыра тартып, скрипкада ойнап, ән айтқан. Кейін қолының кемшілігіне байланысты өнерден қол үзсе де, бар қабілетін жалғыз ұлы Қанатқа аманаттаған.
Қанат Жеңісханұлы Қабыланов мектепте оқып жүргенде Амангелді Жікеновтің шәкірті болды, кейін М. Төлебаев атындағы музыкалық колледжінде Тұрсынғазы Рахимовтың сыныбын бітірді. Қанат — республика және облыс көлеміндегі байқаулардың жеңімпазы; атасы орындаған әндер оның да ән қорында бар.
Естелік сөз
Амангелді Жікеновтен: «Сіз Жүсіпбектен оқыдыңыз, Қасқабұлақтансыз. Сол кісіден әнші Әлекең туралы сұрадыңыз ба?» — деп сұрағанда, ол: алғашқы қазақ театры құрылғанда басқа өнер адамдары сияқты Әлкең де театрда істегенін, бірақ кейін «бұл менің қолым емес екен» деп кетіп қалғанын айтқан. Сондай-ақ оның дауысы қоңыр, сазды болғанын еске алған.
Абай әндерін насихаттаудағы орны
Әлмағанбет Абай әндерін насихаттаудағы еңбегімен ерекше танылды. Шыңғыстауда өнер иелері көп болғанымен, талғампаз Абайдың таңдауының Әлмағанбетке түсуі — оның нағыз талант, асқан дарын иесі екенінің айғағы. Кеңес дәуірінде өнерпаз еңбегінің толық бағаланбауы да — тарихтың шындығы.
Дерек
Әлмағанбет Абайдың қайтыс болғанына 20 жыл толуына байланысты Семей қаласында ұйымдастырылған кеште ән орындаған.
Мұра
Әншінің домбырасы Абай ауданындағы Жидебайдағы Абай мұражайында сақтаулы.
Еске алу және тағзым
Қарауылда қайтыс болған әншінің зиратын Шабдан ата 1954 жылы қайта жөндеген. 1997 жылы Абай ауданы әкімінің орынбасары болған Тұрсынғали Хамзаұлы өз қаражатымен зиратты қайта жаңартып, ескерткіш орнатқан. Бұл іске әнші ұрпақтары ризашылық білдіріп, ізгі тілек айтқан.
Ұрпақтары атамыздың басына киіз үй тігіп, ас беріп, Құран қатым түсірген. Абай жерінде Қарауылдағы ескерткіш тақтаның қойылуына Т. Рахимов, танымал дінтанушы Б. Сапаралы, әнші М. Ешекеевтер қатысқан.
Әлмағанбет Қапсәләмұлы — Абай әндерін насихаттаушы, нақышына келтіріп орындаушы, асқан талант иесі. Оның өмірі мен өнері — қазақтың рухани қазынасындағы қымбат мұра.
Көрнекіліктер мен оқу үдерісі
Сабақ барысында фото-суреттер, слайдтар және баспасөз материалдары қолданылып, деректер жанұя архивімен және жарияланған еңбектермен салыстырыла ұсынылды. Мұндай тәсіл оқушыларға Әлмағанбет әншінің тұлғасын жан-жақты танып, Абай әндерінің орындалу дәстүрін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
Фото-суреттер
Өңір, тұлғалар, музейлік көріністер арқылы тарихи орта нақтыланады.
Слайдтар
Негізгі деректер жүйеленіп, хронология мен байланыстар айқындалады.
Баспасөз және архив
Жазба айғақтар арқылы мәліметтердің сенімділігі күшейеді.