Қазақша рефераттар

Зар заман ақындарымен танысу

Сабақтың тақырыбы

Елі үшін еңіреген ұлы тұлға — Дулат Бабатайұлы (9-сынып).

Сабақтың мақсаты

ХІХ ғасырдың алғашқы жартысында өмір сүрген кемел ақын Дулат Бабатайұлының шығармаларының маңызын, өміршеңдігін түсіндіру арқылы оқушылардың білімін тереңдету. Толғаулары негізінде адамгершілікке, шынайылыққа, ұлттық рух пен патриоттық сезімге тәрбиелеу және өмірдегі әділетсіздікке қатысты өз тұжырымын жасай білуге үйрету.

Сабақтың әдіс-тәсілдері

  • Сын тұрғысынан ойлау: негізгі мәселені жеке және топпен анықтау
  • Стратегиялар: ой шақыру, сұрақ-жауап, топтастыру
  • Жұмыс түрлері: жеке, жұптық, топтық тапсырмалар

Көрнекіліктер

Үлестірмелі парақшалар, ақын шығармаларының жинағы, интерактивті тақта, «Жеті ғасыр жырлайды» жинағы.

Сабақ мазмұнына байланысты міндеттер

  1. 1 ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы тарихи жағдай.
  2. 2 «Зар заман» ақындарымен танысу.
  3. 3 Дулат — реалист ақын.
  4. 4 Ақын шығармалары мен өлеңдерінің тақырыптық өзегі.
  5. 5 Ақынның қазақ әдебиетіне қосқан үлесі.
  6. 6 Д. Бабатайұлы шығармашылығындағы дәстүр мен жаңашылдық.

Қызығушылықты ояту: тарихи-әлеуметтік контекст

Ой шақыру сұрақтары

  • ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстанның саяси-экономикалық жағдайы қандай болды?
  • Неліктен «зар заман» ақындары деп аталды?

Түйінді деректер

  • 1731 жылы Кіші жүз Әбілхайыр хан бастауымен Ресейге ант берді.
  • Орта жүз ХҮІІІ ғасырдың екінші жартысында, Абылай хан дәуірінде бағына бастады.
  • Ұлы жүз ХІХ ғасырдың 60-жылдарында толық бағындырылды.
  • Қазақ даласының Ресейге бағынуы шамамен 130 жылға созылды.

Отарлау саясатының көріністері

Ресей империясы отарлау саясатын біртіндеп жүргізді: қазақ даласына әскери бекіністер салу, Ресейдің түкпір-түкпірінен казактарды және Украинадан жерсіз шаруаларды көшіріп әкелу, суармалы әрі шұрайлы жерлерді тартып алу сияқты әрекеттер күшейді.

1743

Орынбор қамалының орнығуы

1770-жылдар

Троицк, Семей, Орал, Гурьев (Үйшік) бекініс-қалалары

1822

Жаңа ереже: хандық жүйе жойылып, округтер құрылды

Әскерді ұстау үшін алым-салық күшейтіліп, ауыртпалық негізінен еңбекші халықтың мойнына түсті.

Дулат Бабатайұлы: «зар заман» көшбасшыларының бірі

Тарихи-әдеби орны

Дулат Бабатайұлы (1802–1871) — ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінде өзіндік орны бар ірі тұлға. Ол толғау-жырларында заман шындығын ашық айтып, отарлау саясатының зардабын көріп, соған наразылық білдірген күрескер ақын ретінде танылады. Ақын патша билігін қолдаған аға сұлтандар мен ұлықтарды өткір сынап, халықты елдікке, бірлікке, намысқа үндеді.

Дулаттың шығармашылығы біз «зар заман әдебиеті» деп танып жүрген бағыттың алдыңғы шебінде тұр. Ол жасы және әдебиетке келуі тұрғысынан Шортанбай Қанайұлы, Мұрат Мөңкеұлы, Әбубәкір Кердері, Албан Асан, Нарманбет Орманбетұлы сияқты ақындардан бұрын келеді.

Ақын үні (үзінді)

Сырымды менің сұрасаң,
Тұманның суық суындай.
Кеудеме қайғы толған соң,
Тұнық жырмен жуынам.
Сорғалаған нөсердей,
Жырын тыңда Дулаттың…

Бұл жолдар ақынның ішкі күйзелісін ғана емес, халық қайғысын жүрекпен сезінген азаматтық үнін де аңғартады.

Дулат Бабатайұлын кім деп білеміз?

  • 1)

    ХІХ ғасырдың орта шенінде өмір сүрген ақын.

  • 2)

    Өз дәуірінде жаңашылдыққа бет бұрған қаламгер.

  • 3)

    Қазақ әдебиетінің дамуына елеулі үлес қосқан тұлға.

  • 4)

    «Зар заман» поэзиясының көрнекті өкілі.

  • 5)

    Шыншыл, турашыл, батыл ақын.

Мағынаны тану: талдау және пікір

Негізгі бағыт

  • Дулат — реалист ақын: қоғам қайшылығын боямасыз суреттейді.
  • Өлең ерекшелігі: азаматтық үн, өткір сын, сатиралық нақыш.

Жұмыс форматы: жеке → жұптық → топтық. Оқушылар пікірін дәлелмен ұсынады.

Поэзия минуты

Оқушылар ақын өлеңдерінен үзінді оқып, мәтіндегі идея, пафос, бейнелеу құралдарына назар аударады.

Оқулықпен жұмысқа сұрақтар

  • Өлеңнің тақырыбы сіздің ойыңызша қандай?
  • Дәлеліңіз қандай?

Сабақты бекіту: негізгі тұжырымдар

Басты сарын

ХІХ ғасырдың алғашқы жартысындағы отаршылдық әрекеттерге рухани қарсылық көрсету.

Дәріптелетін құндылықтар

Батырлық, елдік, адамгершілік, ерлік.

Туған жер тақырыбы

«Аягөз», «О, Сарыарқа, Сарыарқа!», «Ақжайлау мен Сандықтас», «Ата қоныс Арқадан» — ел мен жерге іңкәрлік.

Дулат — шебер суреткер

«Азған елдің бектері (Бараққа)», «Ыдысың параның (Кеңесбайға)», «Сырға берік сырбазым (Сүлейменге)» сияқты өлеңдері мазмұн тереңдігімен, адам портретін берудегі сатиралық шеберлігімен ерекшеленеді.

Мысал өлеңдер арқылы түйін

«Бір патшаның бір кезде», «Шымшық пен бөдене», «Сары шымшық», «Қара қарға жем тілеп» секілді мысал өлеңдерінде ақын мақтаншақтық пен тойымсыздықты әшкерелеп, кішіпейілдікті, адамгершілікті, бірлікті уағыздайды.

Әдебиет теориясы: теңеу (мысал)

Толқынды теңіз заманнан,
Сенімді кеме болмаса,
Жел қайықпен өтер ме?

Мұнда өмір кезеңі теңізге, адам тағдыры кемеге баланып, ойды әсерлі жеткізетін теңеу жасалады.

Ойтолғау: тәуелсіздік және ұрпақ бақыты

Қасым Аманжолов жырлағандай, тәуелсіздігін алған елдің ұлы мен қызы — бақытты ұрпақ. Себебі білектің күшімен, найзаның ұшымен келген күрес пен арманның өтеуі ретінде қазақ жұрты тәуелсіз, еркін елдікке қол жеткізді. Мемлекеттік тіліміз, дініміз, ұлттық нақыштарымыз бар.

Жазба тапсырма

«Елімнің еркіндігі — тәуелсіздік» тақырыбында ойтолғау жазып көріңіз: өз ойыңызды көркем сөз өрнегімен қағаз бетіне түсіріңіз.

Кері байланыс

  • Бүгінгі сабақтан алған әсерім
  • Нені білдік? Нені үйрендік?
  • Нені білгім келеді?

Бағалау

Бағалау парағы арқылы оқушылардың қатысу белсенділігі, дәлел келтіруі, мәтінді талдауы және жазба жұмысының сапасы ескеріледі.

Үй тапсырмасы

  1. 1 «Жанымен елін сүйген ақын» тақырыбында шағын шығарма жазу.
  2. 2 «Еспембет» поэмасын оқу.
  3. 3 Қ. Жұмалиев, Р. Сыздықова, Х. Сүйіншәлиев еңбектеріндегі Д. Бабатайұлы туралы зерттеулермен танысу.

Сабақты қорыту

Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың азаматтық жауапкершілік туралы ойы сабақтың түйінін айқындайды: елдің нығаюы мен көркеюі жолында адал еңбек ету, жердің де, елдің де иесі халық екенін ұмытпау.