Өзендер мен көлдер
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Оқушылардың білім-білік дағдыларын байқау, сабаққа қызығушылықтарын арттыру және өткен тақырыпты оқушы санасында бекіту.
Дамытушылық
Ізденімпаздық қасиеттерін, ойлау қабілеттерін, сөз қорын дамыту және оқушылардың белсенділігін арттыру.
Тәрбиелік
Оқушыларды тапқырлыққа, ұжымшылдыққа баулу; отансүйгіштікке және қоршаған ортаны қорғауға тәрбиелеу.
Сабақ форматы және ресурстар
Сабақ түрі
Сайыс сабақ.
Әдісі
Оқушыларды 2 топқа бөліп жұмыс жүргізу.
Көрнекілігі
- Интербелсенді тақта
- Плакаттар мен суреттер
- Топ атаулары мен ұрандары
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Оқушыларды сабаққа дайындау, тәртіпке келтіру, сабақтың ерекше форматта өтетінін түсіндіру. Сабақ сайыс түрінде өткізіліп, оқушылар 2 топқа бөлінеді.
Бағалау түстері
Қызыл
5 ұпай
Жасыл
4 ұпай
Сары
3 ұпай
Сайыс кезеңдері
- 1 Психологиялық дайындық (топ таныстыруы: атауы мен ұраны)
- 2 Үй тапсырмасы
- 3 Мақсат қою кезеңі
- 4 Жаңа сабақ
- 5 Қорытындылау
1-топ: «Бірлік»
Ұраны: «Бәріміз біріміз үшін, біріміз бәріміз үшін.»
2-топ: «Болашақ»
Ұраны:
«Болашақ тобы алға,
Биіктерге самға.
Достығымыз барда,
Жүреміз тек алда.»
II. Үй тапсырмасы
Әр топ алдын ала берілген тапсырмаларын бірлесе қорғап, түсіндіреді. Материалдар слайд арқылы көрсетіледі.
1-топ
Табиғаттағы су айналымы
2-топ
Жер асты сулары. Минералды сулар
III. Мақсат қою кезеңі
Оқушылар өздері құрастырған сөзжұмбақтарды қарсы топқа ұсынады. Сөзжұмбақты шешу арқылы жаңа сабақтың тақырыбы анықталады.
1-топтың сөзжұмбағы
«Өзен»
2-топтың сөзжұмбағы
«Көл»
IV. Жаңа сабақ
Тақырып: Өзендер мен көлдер. Судың адам тіршілігіндегі маңызы және оны қорғау
Топ басшыларына алдын ала дайындалуға тапсырмалар берілген:
- 1-топ басшысы: Қазақстанның өзендері туралы түсінік береді.
- 2-топ басшысы: Қазақстанның көлдері туралы түсінік береді.
Өзендер
Тұщы судың негізгі көздерінің бірі — өзен. Елді мекендер (қала, ауыл) көбіне өзен жағасына орналасады. Өнеркәсіп орындары да өзен маңына жақын салынады, өйткені олар көп мөлшерде су қажет етеді.
Ірі өзендер маңызды қатынас жолы болып саналады: кемелер жүзіп, жолаушылар мен жүк тасымалданады. Өзен суы егістікті суаруға да кеңінен пайдаланылады.
Қазақстандағы өзендер туралы деректер
- Елімізде өзендер саны шамамен 85 мыңнан асады.
- Оның ішінде 84 мыңға жуығы — шағын, шамамен 300-і — орташа, 20-дан астамы — ірі өзен.
- Өзендер жиілігі Алтай, Жетісу Алатауы және Іле Алатауы секілді ылғалы мол таулы өңірлерде жоғары.
Ең суы мол өзен
Ертіс
Қазақстан аумағындағы ұзындығы — 1700 км, жалпы ұзындығы — 4200 км. Жоғарғы ағысында Бұқтырма және Өскемен су электр станциялары салынған.
Екінші маңызды өзен
Сырдария
Қазақстаннан өтетін ұзындығы — 1400 км, жалпы ұзындығы — 2219 км.
Балқаш алабындағы ірі өзен
Іле
Қазақстан аумағындағы ұзындығы — 815 км, жалпы ұзындығы — 1001 км. Өзен арнасында Үлкен Алматы каналы салынған.
Басқа өзендер және ерекшеліктер
Батыс Қазақстан облысын Жайық өзені суландырады (ұзындығы — 1082 км; бастауы — Оңтүстік Орал). Сондай-ақ Шу, Ырғыз, Тобыл, Сарысу, Нұра, Талас, Ойыл және т.б. өзендер бар. Кейбір өзендердің су деңгейі жазда төмендеп, бірқатары тартылып қалады.
Аягөз өзені Алматы және Шығыс Қазақстан облыстары аумағында орналасқан. Үлкен Аягөз бен Кіші Аягөз өзендерінің қосылуынан кейін Аягөз деп аталады. Ұзындығы — 450 км, алабының ауданы — 15,4 мың км².
Сергіту сәті
Оқушылар интербелсенді тақтадан Қазақстанның сұлу табиғатын тамашалап, қысқаша демалады.
Көлдер
Қазақстан көлдері пайда болуына қарай тектоникалық және экзогендік түрлерге бөлінеді. Төмен түскен ойыстар мен шұңқырларға су жиналып, көлдер қалыптасады.
Пайда болуына қарай мысалдар
- Тектоникалық: Каспий және Арал теңіздері, Балқаш, Алакөл, Ыстықкөл, Сасықкөл, Марқакөл және т.б.
- Экзогендік: Қызылқақ, Теке, Жалаулы және т.б.
Жалпы саны
Шамамен 48 мың көл
Соның ішінде 45 мыңға жуығы — шағын көлдер.
Су қоры туралы дерек
≈ 190 мың км³
Қазақстан көлдерінде жиналған су көлемі туралы осындай мәлімет келтіріледі.
Көлдердің қоректенуі және суының қасиеті
Көлдерге өзендер құйып, буланған судың орнын толықтырып отырады. Кейбір көлдерден өзендер ағып шығады. Ал ағынсыз көлдердің суы көбіне тұзды болады.
Арал теңізі
Бұрын аумағы жөнінен дүние жүзіндегі көлдер арасында 3-орын алған.
Балқаш көлі
Аралдан кейінгі ірі көлдердің бірі. Ерекшелігі — суының бір бөлігі тұщы, бір бөлігі тұзды болып келеді.
Алакөл
Алматы және Шығыс Қазақстан облыстары аумағында орналасқан тұйық көл. Аумағы 20 мың гектардан асады. Мұнда денсаулығын жақсартқысы келетіндер де, көлде шомылу мен балық аулауды ұнататындар да жиі келеді.
Қосымша дерек
Дүние жүзіндегі ең терең көл — Байкал.
V. Қорытынды
Топтық жұмыс: 2 топ «Судың пайдасы мен зияны» тақырыбында плакатқа сурет салып, өз жұмыстарын бірлесе қорғайды.
Пайдасы
- Тіршілік көзі, тұрмыс пен өндірісте қажет.
- Егін суару, тасымал, энергия өндіру үшін маңызды.
Зияны
- Су тасқыны, сел сияқты табиғи қауіп-қатерлер.
- Ластану мен ретсіз пайдалану экожүйеге зиян келтіреді.
VI. Үй тапсырмасы
- 44–45-бет: мазмұндау.
- Арнайы дәптермен жұмыс жүргізу.