Математикалық ұғымның анықтамасын тұжырымдау
Қазіргі білім берудің талабы және математикадағы басты міндет
Қазіргі заман талабына сай білім беру — қоғам мүшелерінің адамгершілік, интеллектуалдық және мәдени дамуының жоғары деңгейін, сондай-ақ кәсіби біліктілігін қамтамасыз етуге бағытталған тәрбие мен оқытудың үздіксіз процесі. Осы тұрғыдан алғанда, оқушылардың танымдық қабілетін дамыту, білім сапасын арттыру және ақыл-ой шығармашылық белсенділігін жетілдіру үшін пәндерді оқытудың тиімді әдістері мен тәсілдерін іздестіру — білім беру саласындағы өзекті мәселелердің бірі.
Жалпы білім беру мақсаттарын іске асырудың маңызды тетігі — мектеп оқушыларының математикалық сауаттылығын арттыру. Математикалық мәдениет тек меңгерілген білім көлеміне ғана емес, сонымен қатар білім деңгейін анықтайтын тәсілдерге де тәуелді.
Технологияландыру және мұғалімнің рөлі
Бүгінде ғылым мен білім салаларында жаңғыру, технологияландыру және жаңа үрдістерге көшу қарқынды жүріп жатыр. Сапалы білім беру де осы қажеттілікпен тығыз байланысты. Мұғалімнің негізгі мақсаты — математикалық ойлауды қалыптастыру арқылы оқушыны өздігінен оқуға үйрету. Ол үшін оқушылар білім негіздерін мұғалімнің басшылығымен іздене отырып, өздері «жаңадан ашуы» қажет. Оқу процесі осылай ұйымдастырылса, оқушылардың ойлау өрісі кеңейіп, сабаққа қызығушылығы артады.
«Егер мен сабақ беруші ғана болсам, педагогтік деңгейге көтеріле алмас едім; шәкірттерімнің жүрегі мен үшін қақпасын мәңгі ашпас, тас қамалдай болып қала берер еді».
Қызығушылықты ояту: қиындықтың себебі және шешімі
Мектеп оқушыларының едәуір бөлігі математика пәнін меңгеруде қиындықтарға тап болады: кейбірі тақырыпты толық түсінбейді, кейбірінің пәнге қызығушылығы төмен. Математиканың күрделілігі бар екені рас, бірақ кез келген пәнді нәтижелі меңгерудің басты шарты — оқушының сол пәнге деген қызығушылығын арттыру. Бұл, ең алдымен, мұғалімнің кәсіби шеберлігі мен сабақтың құрылымын дұрыс ұйымдастыруына байланысты.
Сыныптағы айырмашылық
Оқушылардың ойлау қабілеті мен дайындық деңгейі бірдей емес. Сондықтан математика сабағында жас ерекшелігі мен білім деңгейіне сай жұмыс түрлерін таңдап, тақырыпты игеруге жағдай жасау қажет.
Ортақ мақсат
Қандай әдіс қолданылса да, негізгі мақсат — оқу бағдарламасындағы мазмұнды оқушы бойына жүйелі түрде сіңіру және оны қолдана білуге бағыттау.
Математикалық ойындар: теорияны практикамен байланыстыру
Сабақ сапасын және оқушылардың қызығушылығын арттырудың тиімді жолдарының бірі — математикалық ойын элементтерін қолдану. Ойын қандай формада болса да, балаларды өзіне тартады, теорияны практикамен ұштастыруға мүмкіндік береді. Дегенмен ойын элементтері оқушылар арасында саналы жарыс қалыптастыратындай, оқу мақсатына қызмет ететіндей етіп ұйымдастырылғаны маңызды.
Блум таксономиясы: оқу материалын меңгертудің сатылары
Инновациялық оқыту технологиялары белсенді енгізіліп жатқан кезеңде оқу материалын меңгертуде Б. Блум ұсынған танымдық сатыларды тиімді пайдалану жақсы нәтиже беретіні тәжірибеде дәлелденген:
-
Танып-білу
Негізгі дерек пен ұғымды тану, атау.
-
Түсіну
Мағынасын ашу, мысалмен түсіндіру.
-
Талдау
Құрылымын, байланыстарын ажырату.
-
Синтез
Бөлшектерді біріктіріп, жаңа шешім құрастыру.
-
Қолдану
Білімді есепте, жағдаятта пайдалану.
-
Бағалау
Нәтижені өлшеммен салыстырып, қорытындылау.
Математикалық ұғымды қалыптастырудың әдістемелік кезеңдері
Білім жоқ жерде ойлау да толық қалыптаспайды. Сондықтан әр пәнді меңгеру барысында оқушы сол пәнге тән ойлау тәсілдерін де игере бастайды. Танымдық-диалектикалық заңдылықтарға сүйене отырып, математикалық ұғымдарды меңгертуде терминдермен, символдармен мақсатты әрі жүйелі жұмыс жүргізу қажет. Төменде ұғым қалыптастырудың ғылыми-әдістемелік кезеңдері берілген:
1) Алғашқы елестету қалыптастыру
Оқушыларға жаңа ұғымның бейнесі болатын жеткілікті объектілер көрсетіліп, олардың өмірлік тәжірибесі ескеріледі. Мысалы, іргелес екі кеңістікті бір қабырға бөліп тұрады — бұл іргелес (сыбайлас) бұрыш ұғымын интуитивті түрде түсінуге жол ашады.
2) Сипаттық қасиеттерін ажырату
Ұғымның заңды байланыстары мен қарым-қатынастары анықталып, оны қалыптастыруға, дамытуға және қолдануға жеткілікті негізгі белгілер іріктеледі.
3) Анықтамасын тұжырымдау
Жаңа ұғымның атауы (термині) енгізіліп, оның мағынасы айқындалады. Терминнің есте сақталуы үшін оқушы назарын оның мазмұнына бағыттау маңызды.
4) Термин мен символдың шығу төркінін таныстыру
Тарихи-генетикалық контекст қысқаша түсіндіріліп, «Неге бұл ұғым осылай аталады?» сияқты сұрақтарға жауап беріледі. Бұл тәсілдің тәрбиелік әрі ғылыми мәні бар.
5) Жалпылау және сенім қалыптастыру
Ұғым жалпыланып, оның оқу процесіндегі орны көрсетіледі. Оқушыларда «ұғымды түсіну қиын емес, оны жүйелі жұмыс арқылы меңгеруге болады» деген сенім қалыптастырылады.
6) Практикалық қолдануын көрсету
Жаңа ұғымның өмірде, есеп шығаруда, нақты жағдаяттарды шешуде қолданылуы көрсетіледі. Бұл білімді «әрекетке айналдырудың» негізгі кезеңі.
Сабақты түрлендіру: дәстүрлі және дәстүрлі емес тәсілдер
Пәннің негізін меңгертуде мұғалім өз пәнін терең біліп қана қоймай, оқытудың дәстүрлі және ғылыми тұрғыдан жетілдірілген әдіс-тәсілдерін де меңгеруі керек. Әртүрлі әдістерді үйлестіре отырып, оқушының ойлау қабілетін дамытуға, өз бетімен жұмыс істеуін күшейтуге және шығармашылыққа баулуға болады.
Қайталау сабақтарында қолданылатын форматтар
Оқушылардың математикаға қызығушылығын арттыру мақсатында қайталау сабақтарында келесі форматтарды қолдануға болады: «Жұлдызды шақ», «Бақытты кезең», КВН, жарыс сабақ, сайыс сабақ.
Қорытынды ой
Сабақты түрлендіріп өткізу — мұғалімнен тұрақты ізденісті талап етеді. Дәстүрлі емес сабақ түрлері оқушылардың пәнге қызығушылығын арттырып, білім сапасының өсуіне ықпал етеді. Бүгінгі шәкірт — ертеңгі әр саланың маманы.
«Егер балалар бірдеңе түсінбейтін болса, оқытушы оларды кінәлауға тиіс емес; оларға түсіндіре алмаған өзін кінәлауға тиіс».
Нысана
Танымдық қабілет, математикалық сауаттылық, шығармашылық белсенділік.
Тәсіл
Ойын элементтері, деңгейлеп оқыту, Блум сатылары, ұғымды кезең-кезеңімен қалыптастыру.
Күтілетін нәтиже
Өзіндік оқу дағдысы, ойлау өрісі, тұрақты қызығушылық және сапалы білім.