Жел түбі азық, жекен түбі қазық
Табиғаттың ырғағы
Халық даналығы табиғатты тек құбылыс ретінде емес, өмірдің өлшемі ретінде қабылдайды. Жаңбырдың жаууы, судың ағуы, аяз бен самал — бәрі де адам тіршілігімен сабақтасып, уақыттың, ырғақтың, заңдылықтың мәнін ашады.
Су — тіршіліктің өзегі
«Су — табиғаттың ажары». Су бар жерде тірлік бар, береке бар. Жаңбыр жауса, жердің тынысы ашылады: «Жаңбыр бір жауса, терек екі жуады». Су өз жолын табады, өз болмысынан жаңылмайды: «Су аққан жерінен айнымас», «Су басынан буылады».
Есте ұстар ой
Нұрдың суы — нудың суы.
Теңеу
От арық, су семіз.
Маусым мінезі: қыс пен жаз
Табиғаттың мінезі маусыммен бірге өзгереді: «Қыс — аязымен, жаз — самалымен». Қыстың өз белгісі бар — «Қыстың көзі қырау», ал жаздың өз ережесі бар: «Жаз сайға қонба, қыс қырға қонба». Жылылықсыз қар кетпейді: «Жылылық болмай, қар кетпес».
Уақыттың салмағы
Жаздың бір күні — қыстың мың күні.
Аспан есебі де жыл мезгілін аңғартады: «Үркерлі айдың бәрі — қыс». Табиғатты тану — күнтізбені ғана емес, тіршіліктің тәртібін де тану.
Жаратылыстың жарасымы
Әр нәрсе өз табиғатына сай: «Ағаш — жапырағымен, жер — топырағымен». Қай өңірдің де өз ажары, өз ырысы бар: «Тауына қарай тоғайы». Тіпті ұсақ детальдің өзі үлкен заңдылықты аңғартады: «Жел түбі — азық, жекен түбі — қазық».
Көзқарас
Әр нәрсе уақытымен қызықты.
Сүйініш
Жаңа айдан — жақсылық.
Ырыс, дәурен, өлшем
Табиғат туралы мақал-мәтелдер адамның дәурені мен ырысын да астарлап айтады. «Мәуесі бардың — әуесі бар» — еңбек пен күтімнің нәтижесі. Ал «Қараша — қауыс, кәрі — құртанды тауыс» — мезгіл мен жасқа тән шектеудің, табиғи айналымның ескертуі.
Көркем салыстыру
Туған ай — туралған етпен тең.
Адам мен табиғаттың үнқатысуы
«Түз тағысы — табиғатпен тілдес». Табиғатпен тіл табысу — жай бақылау емес, үйлесім. Адам өз өмірін табиғаттың тәртібіне қарсы қоймай, сонымен үндестіргенде ғана береке табады.
Түйін ой
Адам мен табиғаттың тілдескені — өмірдің үндескені.