Дарынды оқушымен жұмыстың негізгі мақсаты - олардың шығармашылық жұмыста өзінің қабілетін іске асыруға дайындығын қалыптастыру
Шығармашылық тұлға қалыптастыру — бүгінгі мұғалімнің міндеті
Жаңа ғасыр табалдырығын аттаған тұста Қазақстан Президенті Н. Назарбаев Қазақстан халқына Жолдауында: «Біздің жас мемлекетіміз өсіп-жетіліп, кемелденеді. Біздің балаларымыз бен немерелеріміз онымен бірге ер жетеді…» деп, болашақ ұрпақтың жауапкершілігі жоғары, жігерлі, білім өресі биік, денсаулығы мықты әрі елінің патриоты боларына сенім білдірген еді.
Осы ой бүгінгі білім беру жүйесіне нақты талап қояды: мұғалім тек білім беруші емес, шығармашылыққа бейім жеке тұлғаны қалыптастырушы. Баланың қабілетін ашып, оны алға жетелейтін ең маңызды шарт — қолайлы жағдай жасау.
Оқушы дарындылығының дамуы көбіне мұғалімнің кәсіби біліктілігіне және тұлғалық қасиеттеріне байланысты. Ұстаздың алдында өмірге ерекше талпынған жас ұрпақ тұр. Сондықтан білім берудегі шынайы мақсат — белгілі бір мәліметті меңгертумен шектелмей, оның рухани-адамгершілік мәнін де дамыту.
Дарындылық туралы жаңсақ түсінік: «Жақсы оқитын» ғана дарынды ма?
Қоғамда және мектеп тәжірибесінде жиі кездесетін пікір бар: дарынды оқушы — міндетті түрде жақсы оқитын оқушы. Алайда ағылшын психологы П. Торранс зерттеулері бұл түсініктің мұғалімдер арасында кең тарағанымен, әрдайым шындыққа сай келмейтінін көрсеткен.
Әдетте мұғалімдерге тәртіпті, ұйымшыл, білімді, тұрақты, ұғымтал және өз ойын нақты жеткізе алатын оқушылар көбірек ұнайды. Ал қисынсыз сұрақ қоятын, өз бетінше әрекет ететін, тәуелсіз, кейде түсінбеушілік тудыратын, қияли және көзқарасы бөлек оқушыларға сақтықпен қарайды.
Мұғалімдер жиі «ыңғайлы» деп бағалайтын оқушы
- тәртіпті, ұйымшыл
- тұрақты үлгерім көрсетеді
- нұсқаулықты дәл орындайды
- ойын анық жеткізеді
Шығармашылық әлеуетті жиі білдіретін белгілер
- күтпеген сұрақ қояды
- тәуелсіз шешім ұсынады
- қиялы бай, көзқарасы бөлек
- кейде «ыңғайсыз» болып көрінуі мүмкін
Торранс зерттеулері дәл осы қасиеттер оқушының шығармашылық дарындылығын таныта алатынын, әрі мұндай балалардың арасында үлгерімі төмен оқушылар да аз емес екенін айқындаған. Демек, мұғалім үшін бастысы — баланың ерекшелігін дұрыс танып, әлеуетін дәл бағыттау.
Дарынды оқушымен жұмыстың мақсаты және іске асыру жолдары
Дарынды оқушымен жұмыстың негізгі мақсаты — олардың шығармашылық әрекетте өз қабілетін жүзеге асыруға дайындығын қалыптастыру. Бұл мақсатқа оқу бағдарламасын тереңдетіп оқыту және оқушының танымдық белсенділігін дамыту арқылы жетуге болады.
Практикалық тәсілдер
«Өзін-өзі тану» бағыты оқушыны жолдастары арасында өзін сыйлата білуге, өзін-өзі жетілдіруге, қоршаған ортада бағдар табуға, өз бетінше шешім айтуға және әр іске жауапкершілікпен қарауға тәрбиелейді. Бірақ бұл жолда мұғалімге үлкен шығармашылық ізденіс қажет: онсыз ұстаздың бала жүрегіне жол табуы қиын.
Биология сабағы: қарым-қатынас пен шығармашылыққа кең мүмкіндік
Биология сабақтарының ерекшелігі — оқушылардың үнемі қарым-қатынаста болуы. Балалар өздері туралы, ішкі ойлары мен көзқарасын, кез келген әрекетке қатысты пікірін ашық білдіре алады. Бұл — шығармашылықты оятуға қолайлы орта.
Сабақта стандартты емес түрлерді қолдану тиімді: талдау сабақтары, сайыс сабақтары, экскурсия сабақтары, ойын сабақтары, топ серуен сабақтары және басқа да форматтар.
Ал сабақтан тыс жұмыстар сабақта меңгерілген білімді іс жүзінде қолдануға және қоғамға қызмет етуге бағытталады. Халқымыз табиғатты аялауға, қорғауға ерекше мән берген. Тіпті адам бойындағы адамгершілік қасиеттерді туған табиғатымен сабақтастыра бейнелейді: «жаны жаздай», «көңілі көлдей», «пейілі кең даладай» сияқты тіркестер соның дәлелі.
Шығармашылық жұмыс — пәнді «тірілтетін» өзек
Шығармашылық жұмыс биология пәнінің маңызды бөлігі. Оқушылар үнемі шығармашылық әрекетке тартылғанда ғана шабыт оянып, өзіндік ойлау күшейеді, өз ісіне сын көзбен қарау және өзгенің еңбегін бағалау дағдысы қалыптасады.
Үлгі болатын жұмыстар
- табиғат тақырыбында сурет салу
- кеппе шөптер (гербарий) жасау
- өлең немесе шағын эссе жазу
- тілек, үндеу құрастырып айту
- шағын кітапша, постер дайындау
- жоба және бақылау күнделігін жүргізу
Мұғалімнің үздіксіз дамуы және әріптестік мәдениеті
Алдыңғы қатарлы мұғалімдер бір күнде қалыптаспайды және диплом алған соң өздігінен дамып кетпейді. Керісінше, олар үнемі даму үстінде болады. Өз мамандығын тереңдету үшін мұғалімдер әріптестерімен пікір алмасып, бірігіп жұмыс жасап, тұрақты білімін толықтырып, кәсіби қызметінің мәнін қайта-қайта саралап отыруы қажет.
Қорытынды үндеу
Ендеше, әріптестер, қай пәнді оқытсақ та, жас ұрпақ үшін қызмет етіп, қашанда ізденісте жүретін шығармашыл ұстаз болайық.