Туысқаннан мал жақын
Ата-анаға құрмет — өмірлік өлшем
Қазақ даналығы ата-ана қадірін ұрпақ тәрбиесінің өзегі, адамгершіліктің өлшемі деп біледі. «Әкесіне қарап ұлын таны, шешесіне қарап қызын таны» деген сөз — тек мінезді ғана емес, үйдегі тәрбие мен жауапкершілікті де меңзейді.
«Ата-ананың қадірін балалы болғанда білерсің» — бұл ой бірнеше нұсқада қайталанып, бір-ақ нәрсені айтады: ата-ана еңбегі уақыт өткен сайын ғана толық сезіледі.
Тәрбие тамыры: әке мен шеше өнегесі
Баланың мінезі мен бағыты көбіне үйдегі үлгіге қарай қалыптасады. Сол үшін де «Әкесіне тартып ұл тумас, шешесіне тартып қыз тумас» деген тіркестер ұрпақ бойындағы ұқсастықты ғана емес, орта ықпалын да ескертеді.
Өнеге
«Ана алдында — құрмет, әке алдында — қызмет».
Жауапкершілік
«Ата-ананың қарызы — ұрпақтың өмірлік парызы».
«Аузы-мұрны жоқ болсын» деген әзіл-шыны аралас тіркес — ата-ананың кем-кетігі болса да, аман жүрсін деген тілек. Яғни ең басты байлық — олардың бар болуы.
Ананың мейірімі — тіршіліктің шуағы
Ана туралы сөздерде мейірім, жан жылуы, қамқорлық ерекше айтылады. «Мейірімі мол ананың жүрегі жылы, қолы кең» деген жолдар — аналық болмыстың ең дәл сипаттамасы.
- «Ана жақсылығын ауырсаң білерсің» — шынайы қамқорлық қиын сәтте танылады.
- «Ананың ойы ұяда, баланың ойы қияда» — анасы жақын, баласы алысқа қарайды.
- «Ананың сүйген жері отқа күймейді, оқ та тимейді» — ананың махаббаты қорған сияқты.
Даналық
«Ағайын — алтау, ана — біреу».
Ана орны — теңдессіз, қайталанбас.
Теңеу
«Ана алақанының аясы — ақ шынардың саясы».
Ана мейірімі — паналы көлеңке, жанға сая.
«Ананың сүті — бал, баланың тілі — бал» — ананың еңбегі тәтті, баланың сөзі үмітке толы.
Әкенің абыройы — кең пейіл, берік тірек
Әке туралы нақылдарда кеңдік, жол көрсету, талап пен қызмет идеясы басым. «Кең пейілді атаның жүзі жылы, жолы кең» — әкенің мәрттігі мен бағыт-бағдарын сипаттайды.
«Жалғыз баласы атқа шапса, атасы ауылда отырып-ақ тақымын қысады» — баланың жолына алаңдау ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын сезім екенін еске салады.
«Атаның құны, ананың сүті» — әкенің абыройы мен ананың ақ сүті қатар айтылып, екеуінің де орны бөлек екенін білдіреді.
Туыстық, мінез және өмір сабағы
Нақылдар адам мінезінің қайдан қалыптасатынын да, туыстық қатынастың сыналатын тұстарын да ашып береді. «Туысқаннан мал жақын» деген ауырлау естілетін сөз — пенделікке ескерту: дүниеқоңыздық туысты суытады.
Мінездің төркіні
«Бала тентек болатыны — үйінен, ер тентек болатыны — биінен».
Үйдегі тәрбие мен ел ішіндегі басқару адамның бағытына әсер етеді.
Тәжірибе арқылы тану
«Ағайынның қадірін — жалалы болғанда білерсің».
Қиындықта кімнің кім екені анық көрінеді.
Ескерту: «Анаңа ауыр сөз айтпа, атыңа ауыр жүк артпа». Сөздің де салмағы бар, жүрекке түскен жараны жазу қиын.
Тілек пен мейірім: ең таза дұға
Қазақ сөзінде тілек — тәрбиенің бір түрі. «Балапанды торғайлар өрт болмасын тілейді, балаларға аналар дерт қонбасын тілейді» — ананың дұғасы баласын қорғап тұрғандай әсер береді.
«Жетімге жеті бидай да тамақ» — аздың өзіне шүкіршілік, қамқорлық пен жанашырлыққа шақыру.
«Ана сүтін ақтамағанды ешкім мақтамайды» — борышты өтеу сөзбен емес, іспен өлшенеді.
«Баласыз ана — гүлсіз алма» — ананың бағы баламен көркейетінін меңзейтін мұңлы теңеу.