Сын тұрғысынан ойлау - ашық қоғам негізі
Жас ұрпақ және тәуелсіздіктің тұғыры
Қазақ халқының рухы таза ұлт болып қалыптасуы, тәуелсіздігіміздің беріктігі және мемлекеттің сақталуы — бәрі де жас ұрпаққа байланысты. Бүгінгі күні мектептерде білім беруді жаңарту, ақпараттық технологиялармен жарақтандыру бағытында бірқатар іс атқарылғанымен, рухани тазалығы биік, ұлтжанды ұрпақ тәрбиелеуде күткен нәтижеге толық қол жеткіздік деу қиын.
«Қазақстан–2050» бағдарындағы бағдар
2012 жылғы желтоқсанда жарияланған «Қазақстан–2050» стратегиясында Президент Н.Ә. Назарбаев 2050 жылғы қазақстандықтарды үш тілде сөйлейтін, білімді, еркін адамдар қоғамы ретінде сипаттайды: олар жаңа білімге құштар, еңбексүйгіш және өз елінің патриоттары. Бұл мақсаттарды іске асыруда қоғамға, соның ішінде ұстаз қауымына ерекше жауапкершілік жүктеледі.
Білім беру: заң талабы және мектеп тәжірибесі
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында білім беру жүйесінің басты міндеттері ретінде ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарға сүйенген тұлға қалыптастыру, кәсіби шыңдарға бағыттайтын білім алуға жағдай жасау, оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру және халықаралық коммуникациялық желілерге шығу айқындалады.
Бұл міндеттерді орындау — мектеп ұжымының және әр мұғалімнің күнделікті ізденісін, жаңалыққа ашық болуын, жаңа тәжірибеге батыл қадам жасауын талап етеді. Оқу үдерісін жаңарту арқылы оқушы қызығушылығын арттыру, шығармашылық қабілетін дамыту, өздігінен білім алуға ынтасын күшейту — мұғалім әрекетін жаңа тұрғыда ұйымдастырумен тікелей байланысты.
Тарих сабағында сыни ойлауды дамыту
Оқыту тәжірибесінде қолданылып жүрген тәсілдердің ішінде «Оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту» бағдарламасының стратегиялары тарих пәнінің мазмұнына өте үйлесімді. Бұл бағдарлама оқушыға дайын ақпаратты ғана қабылдатпай, сұрақ қоюға, дәлел іздеуге, салыстыруға және саналы шешім қабылдауға үйретеді.
Оқушыға беретін мүмкіндіктер
- Мұғалімге тәуелділікті азайтып, оқу-танымдық әрекетін өзі басқару.
- Білімнің маңызын түсініп, қажетті әрекетті белсенді әрі дербес орындау.
- Жеке ерекшелігіне сай тапсырманы таңдап, ізденіп, орындау.
- Топпен бірлесіп, мұғалімнің бағыттауынсыз нәтижеге ұмтылу.
- Өз пікірін ашық айту, сұхбат құру, дәлелдеу мәдениетін дамыту.
- Рухани, әлеуметтік тұрғыдан өзін-өзі дамытуға дағдылану.
Сабақтағы тиімді нәтижелер
- Сабақты белсенді өткізіп, әр оқушының еркін жауап беруіне жағдай жасау.
- Сенімділікке тәрбиелеу, «менің ойымша» деп пікір айтуға мүмкіндік беру.
- Әр түрлі жауаптарды соңына дейін тыңдау мәдениетін қалыптастыру.
- Жауап бергісі келмеген оқушыны мәжбүрлемеу.
- Дүниетанымның кеңеюі мен рухани өсуді жүйелі қолдау.
- Жеке тұлға ретінде «Мен» рөлін көтеріп, өзіндік пікір қалыптастыру.
Ұстаным
Тәрбиесіз берілген білімнің зияны туралы ғұламалар бұрыннан ескерткен. Менің ұстаз ретіндегі өмірлік ұстанымым — рухы таза, «қазақ» деген ұлттың бір бөлшегі екенін мақтанышпен сезінетін, елін шынайы сүйіп-қастерлейтін шәкірт тәрбиелеу.
Қазақ тарихында ұялатындай, ұлтты қаралайтын беттер жоқ. Қазақ тарихы — тірі болу, тіршілік үшін күресу, бірігу тарихы. Баланың сезіміне әсер етпей, санасына жеткізбей, терең білімді меңгерту де мүмкін емес.
Педагогикалық көзқарас
ХХ ғасырдың басында Жүсіпбек Аймауытов: «Сабақ беру — үйреншікті жай ғана шеберлік емес, ол — жаңадан табатын өнер», — деген. Осы ой мені үнемі ізденіске жетелейді: сыни ойлау әдістері арқылы баланың танымдық белсенділігін арттыру, өздігінен білім алуға, шығармашылыққа мүмкіндік беру, екі ұйғарымның бірін таңдап, саналы шешім қабылдауға үйрету — басты мақсат.
Сын тұрғысынан ойлау: мәні және құрылымы
Анықтама
Сын тұрғысынан ойлау — ашық қоғамның негізі. Ол — өзіне сұрақ қоя білу және жауап іздеу, әр мәселеге қатысты пікір айтып, оны дәлелдей алу, сондай-ақ өзгенің дәлелін мұқият қарастырып, қисынын саралау. Бұл «қарапайымнан күрделіге» бағытталған ойлау мәдениетін қалыптастырады.
Бұл — жеке «технология» ғана емес, әлемнің әр түкпірінен жиналған педагогтердің бірлескен еңбегінен туған бағдарлама. Қазақстанда бағдарлама ашық қоғам институттары арқылы мектеп тәжірибесіне енгізіле бастады. Мұндағы ұстаным айқын: сыни ойлау — сынау емес, шыңдалған ойлау.
1) Қызығушылықты ояту
Оқушының тақырып бойынша не білетінін анықтап, белсенділігін арттыру. Психологиялық дайындық жасап, қызықты сұрақтар арқылы жаңа білімге «көпір салу». Бұл кезең дәстүрлі формальды сұрақтардың орнын оқушыны сабақты қабылдауға жетелейтін жағымды ахуалмен алмастырады.
2) Мағынаны ашу
Жаңа ақпаратты бұрынғы біліммен ұштастыру. «Ойлан — жұптас — ортаға сал», болжау кестесі, сұрақ қою, өзара оқыту сияқты тәсілдер оқушының дербес еңбегін күшейтіп, өзін-өзі өзектілендіруге, шығармашылық әрекетті оятуға мүмкіндік береді.
3) Ой толғаныс
Оқуды қорытындылау. Оқушы ақпаратты өз сөзімен айтып, пікір алмасады; алған білімін қолданып шешім қабылдайды; дәлелдейді, бағалайды. Эссе, «бес жол өлең» сияқты қорытынды стратегиялар осы кезеңде тиімді.
Сабақта қолданылатын стратегиялар
Бағдарламада стратегиялар өте көп. Төмендегілер — мен жиі қолданатын тәсілдер:
Негізгі ойды суреттеу
Маңыздыны көрнекі түрде жинақтау.
Топтастыру
Ұғымдарды байланыстырып, құрылымдау.
Бес жол өлең
Қысқа формада ойды дәл жеткізу.
Эссе жазу
Пікірді негіздеп, жүйелеу.
Болжам кестесі
Алдын ала ой жүгіртіп, тексеру.
Галереяға саяхат
Жұмыстарды қарап, кері байланыс беру.
ЖИГСО
Бөліп оқып, біріктіріп түсіндіру.
Венн диаграммасы
Ұқсастық пен айырмашылықты салыстыру.
Қос жазба күнделік
Мәтін мен жеке пікірді қатар дамыту.
Авторға сұрақ қою
Ниет пен дәлелді терең ұғыну.
Әлемді шарлау
Идеяларды кеңейтіп, контекст беру.
Ой қозғау
Белсенді старт, сұрақтан бастау.
Оқиға желісі
Тарихи оқиғаларды логикалық тізбекке түсіру.
Нәтиже: сөйлеу еркіндігі, жазу дағдысы, қызығушылық
Осы стратегияларды жүйелі қолдану сабаққа қызығушылықты арттырды: оқушылар пікірталасқа белсенді араласып, ашық және еркін сөйлеуге дағдылана бастады. Бұйығылау, өзіне сенімсіз оқушылар да ойын жинақтап жеткізудің жолын тапты.
Бұрын шығарма, мазмұндамада ойды білдіру қиынға соғатын. Қазір әр сабақтан кейін оқушылар ой толғаныс жасап, пікірін жазбаша жеткізеді; кейде мәтіндегі ойды мақал-мәтелмен бекітіп жазады. Нәтижесінде оқушының ой-пікірі, көзқарасы, дүниетанымы қалыптасып, белсенділігі өседі; келесі сабақты күту мәдениеті мен тарихи әдебиет оқуға қызығушылығы нығаяды.
Қорытынды тұжырым
Өз пікірін қорғай алатын, өз көзқарасын қалыптастырған, ұлтын сүйетін оқушы — ертең өмір ағымына төтеп бере алатын жауапты азамат. Мен бұған кәміл сенемін.
Тәжірибе көрсеткіші: оқу үлгерімінің динамикасы
2011–2012 оқу жылы
| Сынып | I тоқсан | II тоқсан | III тоқсан | IV тоқсан | Жылдық |
|---|---|---|---|---|---|
| 7 «а» | 50% | 54% | 60% | 64% | 72% |
| 7 «г» | 48% | 52% | 58% | 62% | 70% |
| 7 «ғ» | 46% | 50% | 54% | 60% | 68% |
2012–2013 оқу жылы (берілген деректер бойынша)
| Сынып | I тоқсан | II тоқсан | III тоқсан |
|---|---|---|---|
| 7 «а» | 52% | 58% | 64% |
| 7 «ә» | 48% | 52% | 60% |
| 7 «б» | 46% | 48% | 60% |
Ескерту: бастапқы мәтінде 2012–2013 оқу жылының IV тоқсан және жылдық көрсеткіштері толық берілмеген.