Бизнес жоспарын құру жолдары
Кәсіпкерлік және бизнес-жоспарлау: не үшін қажет?
Еркін кәсіпкерлік тәжірибе мен тәуекелге, сондай-ақ алдын ала толық болжанбайтын салдарларға сүйенеді. Кәсіпкерді өз операциялары үшін жоба немесе жоспар жасауға ешкім мәжбүрлемейді. Дегенмен өмірдің өзі — белгісіздік, тәуекелден сақтану және ресурстарды ұтымды бөлу қажеттілігі — жоспарлауды талап етеді.
Бизнес-жоба кәсіпкерлік операциясын іске асыруға арналған негізгі идеяны және пайда әкелетін ортақ тұжырымдаманы білдіреді. Онда операцияның мазмұны мен бағыт-бағдары сипатталып, негізделеді, күтілетін нәтиже есептеледі.
Әдетте кәсіпкерлік жобалар ірі және ұзақ мерзімді операциялар үшін қажет. Ал шағын мәмілелерде көбіне жедел ойластыру мен бағалау жеткілікті болады. Жобаның негізінде іс-әрекет бағдарламасы немесе үрдістерді орындау жоспары әзірленеді. Шетелдік тәжірибеде мұндай жоспар бизнес-жоспар деп аталады.
Қазақстандағы тәжірибе және құжаттың орны
Қазіргі кезде Қазақстан экономикасына бизнестің ену қарқынына қарай бизнес-жоспарлау да кең тарай бастады. Кейбір жағдайларда бизнес-жоспарда жоба сипаттамасы мен іс-әрекеттер бағдарламасы біріктіріліп беріледі.
Операцияның бизнес-жоспарын әзірлеу кәсіпкерліктің барлық нұсқалары мен түрлеріне тән. Егер бизнес-жоспар жеке құжат ретінде жасалмаса да, ол кемінде кәсіпкердің ойында нақты құрылым ретінде болуы тиіс.
Ірі әрі қымбат жобалар үшін операция басталғанға дейін бизнес-жоспар құру — қалыпты нормаға айналуы керек.
Бизнес-жоспардың өзегі: мақсат, ауқым, мерзім, нәтиже
Жоспар, ең алдымен, кәсіпкерлік операцияның мақсаты мен міндетін сипаттаудан басталады. Одан кейін операцияның ауқымы мен мерзімі, күтілетін пайда және тәуекелдер ойластырылуы қажет.
Алайда кәсіпкер тек пайданы ғана көздемеуі тиіс. Іс-әрекеттер бағдарламасы әлеуметтік мақсаттарды да қамтуы мүмкін: тұрғындардың сұранысын қанағаттандыру, табиғатты қорғау, әлеуметтік шиеленістерді бәсеңдету, іскерлік байланыстарды кеңейту.
Сонымен қатар кәсіпкердің мәртебесін көтеру, беделін арттыру, имиджін қалыптастыру және сақтау, экономикалық әлеуетін ұлғайту да маңызды міндеттердің қатарына жатады.
Өнім сипаттамасы және тұтынушы құндылығы
Бизнес-жоспар міндетті түрде кәсіпкерлік өнімнің сипаттамасынан құралады: тұтынушыға ұсынылатын өнім, тауар немесе қызметтің ерекшеліктері нақты жазылуы тиіс.
Жоспардың түпкі мақсаты — операция нәтижесінде алынатын өнімді толық сипаттау және мына сұрақтарға жауап беру: тұтынушылар кім және қай қажеттіліктерді қанағаттандырамыз?
Есептеу, ресурстар және ұзақ мерзімді салдар
Бизнес-жоспарды әзірлеу кезінде есептеулер жүргізіледі. Соның негізінде операцияның нәтижелілігі және қажетті ресурстармен қамтамасыз етілуі айқындалады.
Ресурстарды анықтағанда кәсіпкерлік қызметке қажет барлық құралдар ескерілуі керек. Бұл құралдар бизнес-операцияның экономикалық және әлеуметтік схемаларында көрініс табады.
Сондай-ақ жобаны іске асырудың ұзақ мерзімді салдары талданады: кәсіпкер мен қоғам үшін қолайлы және қолайсыз сценарийлер, соған байланысты кірістер мен шығыстар есепке алынады.
Агробизнестегі индикативті жоспарлау
Қазіргі жағдайда экономиканы мемлекеттік басқарудың басты буындарының бірі — индикативті жоспар. Оның нұсқаулық (кеңестік) жоспардан негізгі айырмашылығы — ұсыныстық және бағыттаушы сипатында. Дегенмен стратегиялық маңызы бар немесе күшейтілген мемлекеттік ықпалды қажет ететін бағыттар бойынша индикативті жоспарды қатаң қалыптастыру және орындау мүмкіндігі жоққа шығарылмайды.
Индикативті реттеу — мемлекеттің экономикалық тұтқалар арқылы өндіріске ықпал етуі. Мұндай тетіктерге мемлекеттік инвестициялар, мемлекеттік тапсырмалар, салық саясаты, несие капиталы нарығы арқылы реттеу, болжам жасау және жоспарлау жатады.
Қайырмалы байланыс қағидасы
Индикативті жоспарды қалыптастыру үрдісі қайырмалы байланыс қағидасына сүйенеді: Үкімет экономикалық саясаттың негізгі стратегиясын айқындайды, ал кәсіпорындар болашақ даму жолдарын жоспарлағанда оны ескереді. Өз кезегінде шаруашылық субъектілерінің жоспар-ниеттері республиканың әлеуметтік-экономикалық даму жоспарын әзірлеуде назарға алынады.
Жоспар түрлері: стратегиялық, орта мерзімді, жылдық
Индикативті жоспарлар үш деңгейден тұрады: стратегиялық (ұзақ мерзімді), орта мерзімді және ағымдағы (жылдық).
- Стратегиялық жоспар 10–15 жылға жасалып, ұзақ мерзімді мақсаттар мен басымдықтарды, кезеңдерді және мемлекеттік саясаттың жалпы бағытын айқындайды.
- Орта мерзімді жоспар 3–5 жылға арналған: реттеушілер жүйесін нақтылап, стратегиялық көрсеткіштерді дәлдендіреді және кезеңдегі шаралар кешенін көрсетеді.
- Жылдық жоспар ағымдағы макроэкономикалық тепе-теңдікті ұстап тұруға және қажет жағдайда шараларды түзетуге бағытталады.
Ең маңызды әлеуметтік-экономикалық индикаторларды болжау тоқсан сайын жүргізіледі. Дағдарыстар немесе ірі табиғи-технологиялық апаттар кезінде арнайы бағдарламалар мен жоспарлар әзірленуі мүмкін.
Индикативті жоспарлаудың мақсаттары мен талаптары
Индикативті жоспарлаудың негізгі мақсаты — ұлттық экономиканың тұрақты ұдайы дамуын және құрылымдық жаңаруын қамтамасыз ету; дағдарысты құбылыстардың алдын алу және бәсеңдету; экономикалық қауіпсіздік пен қорғаныс қабілетін күшейту; шаруашылық субъектілерін жалпыұлттық міндеттерді шешуге бағыттау.
Негізгі талаптар
- Мемлекеттік реттеу құралдарын қолданудың тиімділігі.
- Нарықтық механизмдердің негізінде өзін-өзі реттеу деңгейін арттыру және шаруашылық субъектілерінің ынтасын қолдау.
- Талдау мен болжаудың әлемдік тәжірибеде мойындалған әдістерін пайдалану.
- Тиімді аймақтық саясатпен қамтамасыз ету.
Деңгейлер: ұлттық, аймақтық, салалық және кәсіпорындық жоспарлар
Индикативті жоспарлау міндеттердің ұзақтығына қарай стратегиялық, орта мерзімді және жылдық жоспарлардан құралады. Ал маңыздылығына қарай жоспарлар ұлттық деңгейде, аймақтық және салалық деңгейлерде нақтыланады.
Облыстардың индикативті жоспарларын жергілікті атқару органдары әзірлейді: жергілікті бюджет есебінен қаржыландырылатын бөлік дербес жоспарланады, ал орталықтандырылған қаржымен байланысы бар бөлікте республикалық индикаторлар мен ресурстар негізге алынады.
Салалық жоспарлар салалық саясаттың негізгі бағыттарын және тораптық мәселелерді шешудің ұйымдастырушылық-техникалық және экономикалық шараларын айқындайды. Кәсіпорындар мен ұйымдар жоспарларын қолданыстағы заңнамаға сай, мемлекеттік саясатты, реттеушілерді, бағдарламаларды, ішкі және сыртқы сұранысты, сондай-ақ мемлекеттік сатып алу келісімшарттарын ескере отырып дербес әзірлейді және орындайды.
Экономикалық реттеушілер жүйесі
Экономикалық реттеушілер жүйесі — натуралды-құндылық және нормативтік көрсеткіштердің жиынтығы. Мемлекет осы реттеушілер арқылы индикативті жоспардағы мақсаттарға жету үшін экономикаға ықпал етеді.
Негізгі құралдар
- Жекелеген қызмет түрлерін лицензиялау; экспорт-импортқа лицензиялар беру.
- Мемлекеттік мұқтаждар үшін өнімдерді (жұмыстарды, қызметтерді) конкурс және келісімшарт негізінде сатып алу көлемі.
- Басым салалар мен аймақтарды қолдауға, ғылыми-техникалық прогреске және мемлекеттік бағдарламаларды іске асыруға арналған орталықтандырылған қаржы.
- Орталықтандырылған инвестициялар көлемі, маңызды құрылыстар тізімі, сыртқы қарыз алу көлемі және сыртқы қаржы көздері есебінен іске асатын жобалар.
- Салық ставкалары, амортизация нормалары, несие пайызы, кеден баждары мен алымдар тәртібін өзгерту.
- Мемлекеттік кәсіпорындардың жұмыс істеу шарттарын айқындайтын көрсеткіштер.
- Халықты әлеуметтік қорғауға және әлеуметтік мәселелерді шешуге бағытталған арнайы шаралар.
Экономиканы басқарудың барлық деңгейіндегі жоспарларда қорғанысқа жұмылдырылатын (мобилизациялық) қуаттарды құру, дамыту және сақтау, сондай-ақ материалдық резервтерді жаңарту шаралары алдын ала қарастырылуы тиіс.
Аграрлық жоспарлау: стратегиялық және тактикалық міндеттердің теңгерімі
Аграрлық жоспарлау макро және микроэкономикалық өлшемдерді реттеуді, сондай-ақ стратегиялық және тактикалық міндеттердің оңтайлы арақатынасын айқындауды талап етеді. Негізгі бағыттар мыналар:
- Аграрлық реформа саясатына сай бәсекеге қабілетті тауар өндірушіні қалыптастыру.
- Баға деңгейін қадағалау негізінде бағаны реттеу.
- Қаржы тәртібін жетілдіру арқылы өндірістің құлдырауын болдырмау.
- Өнім өткізу нарығын дамыту және сервистік құрылымдарды институционалдық тұрғыда жетілдіру.
- Еңбекке лайықты ынталандыру жүйесін қалыптастыру, еңбек нарығын дамыту және келісімшарттық қатынастарды жетілдіру.
Жекешелендіру тәжірибесі және жүйелік тәуекелдер
Ауыл шаруашылығында бәсекеге қабілетті тауар өндірушіні қалыптастыру кеңшарларды мемлекет қарауынан шығару және тауар өндірушілер санын арттыру арқылы жүзеге асуы тиіс еді. Алайда жекешелендіру көптеген жағдайда жүйесіз жүргізіліп, ірі кәсіпорындарды ұсақ агроқұрылымдарға бөлу өндірістік үрдістердің тұтастығын бұзды, ішкі және сыртқы байланыстардың үзілуіне әкелді.
Ең маңыздысы — жекешелендіру бағдарламасы біртұтас аграрлық саясатпен және экономиканы тұрақтандыру шараларымен жеткілікті деңгейде үйлестірілмеді. Нәтижесінде мемлекеттік қолдау тетіктері, сұраныс параметрлері, сервистік және қосалқы кәсіпорындармен өзара әрекет механизмі толық іске қосылмады.
Баға сәйкессіздігі және айналым қаражатының жетіспеуі жағдайды одан әрі күрделендірді. Сондықтан өтпелі кезеңде әлеуметтік-экономикалық үрдістерді басқаруды қалпына келтіру және мемлекеттің жедел реттеуші рөлін күшейту өзекті болды.
Микроэкономикалық деңгейдегі басым міндеттер
Ауыл шаруашылығындағы түбегейлі мәселелерді шешуде төмендегі бағыттар ерекше мәнге ие:
- Топырақтың дефляциясын және құнарлылықтың төмендеуін тоқтату; жерді тиімді пайдалану үшін аймақтар бойынша егіс құрылымын оңтайландыру.
- Егіс құрылымын жетілдіру арқылы ішкі қажеттілікті толық қамтитын және халықаралық нарыққа шығуға мүмкіндік беретін өсімдік өнімдерін өндіру.
- Мал өнімдеріне сұранысты өтеу үшін жоғары сапалы мал азығын ұйымдастыру және жоғары өнімді мал басын ұстап тұру.
Тәжірибе толық аяқталған өндірістік цикл (өңдеу, сақтау, өткізу) үйлестірілген жүйе ретінде жоғары нәтиже беретінін көрсетеді. Мұнда акционерлік негіздегі интеграция түрлері дамуы мүмкін, ал үйлестіруші ретінде ірі өңдеуші кәсіпорындар көрінуі ықтимал.
Бағаны қадағалау және реттеу
Бірде-бір дамыған елде баға белгілеу толық еркін емес: әлеуметтік маңызы жоғары салалар әкімшілік қадағалауда болады. Еуропалық тәжірибеде ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасы тұтынушы мен өндіруші мүдделерінің белгілі бір «коридоры» шегінде реттеледі. Жоғарғы шек нарық толып кеткенде фермердің ең төмен кепілді кірісін қорғауды көздейді.
Жапонияда ауыл шаруашылығы бағаларын қолдау ерекше деңгейде жүргізілген: ауыл өнімдері бағасының өсу қарқыны өнеркәсіптік тауарлар бағасының өсуінен шамамен 1,5 есе жоғары болғаны көрсетіледі.
Нарықтық экономиканың ұстанымы — баға тепе-теңдігі: сұраныс пен ұсыныстың сәйкесуі және сонымен қатар өндіріс шығындарын барынша төмендету талабын ескеру.
Баға тізбегін толық бақылау неге маңызды?
Баға қатынастары материалдық-техникалық ресурстарды сатып алудан бастап, өнімнің соңғы тұтынушыға жетуіне дейінгі бүкіл ұдайы өндіріс тізбегі бойынша қарастырылуы керек. Өйткені кіріс қайта бөлу осы тізбектің әр буынында жүреді.
Бұл әсіресе соңғы тұтынушы бағасында ауыл шаруашылығы үлесіне шығынның үлкен бөлігі түсіп, ал жиынтық пайданың үлесі салыстырмалы түрде төмен болатын жағдайда өзекті. Сондықтан шығындар мен бағалардың қалыптасуын толық тізбек бойынша бақылау қажет.
Мысал: бөлшек бағаға қатысу үлестері (сиыр еті бойынша)
- Ауыл шаруашылығы кәсіпорындары 0,55–0,60
- Ет өңдеушілер 0,15
- Көлік және көтерме сауда 0,05
- Бөлшек сауда 0,15–0,20
- Мемлекеттік бюджет үлесі 0,05–0,10
АӨК жағдайында баға тәртібі және ынталандыру
Агроөнеркәсіп кешенінде өндіріс құралдарының тапшылығы және оларды монополиялық өндіру жағдайында аса тапшы техника мен өзге өндіріс құралдарын еркін нарық бағасымен сатуға жол бермеу маңызды. Бағаның жоғарғы шегін белгілеу, оны бұзған жағдайда айыппұл немесе салық енгізу ұсынылады.
Сонымен бірге тиімді техника өндірушілерге несие алуда жеңілдіктер жасау, салықты төмендету және ғылыми-техникалық жетістіктерді игеруге бағытталған табысты салықтан босату сияқты ынталандыру тетіктері қажет.
Бағаны көтерудің экономикалық негізділігі белгілі кезеңдерде (жылына немесе тоқсан сайын) уәкілетті органдар деңгейінде қаралып, тәртіп бұзушылыққа жол берілмеуі тиіс.
Сауда-делдал ұйымдардың үстеме бағалары өндіріс құралдарын 20% және одан да көп қымбаттататындықтан, үстеме бағаның шекті деңгейін бекітіп, нақты шығындарға қарай дифференциациялау орынды.
Агросервис саласында маркетинг жүйесіне көшу қызмет бағасын төмендетуге, өндірушінің өндірістік және экономикалық мүдделерін ескеруге мүмкіндік береді.
Өңдеу сатысы және кепілдік баға қағидасы
Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу сатысында баға белгілеуді жетілдіру өндірушілер мен өңдеушілер арасындағы ұйымдық үйлесімге тәуелді: корпорациялар, акционерлік қоғамдар, кооперациялар, келісімшарттық жүйелер және ассоциациялар.
Экономикалық қатынастарды реттеу үшін өндірушілер мен өңдеушілер арасында кепілдік баға қағидасы негізінде өзара есеп айырысу қолданылуы мүмкін. Бұл жағдайда шикізат үшін алдын ала төленген аванс пен дайын өнімнің көтерме бағасы бойынша калькуляцияланған шикізат құны арасындағы айырма кейіннен нақтыланып, алынған пайда тапсырылған шикізаттың есептелген құнына сай тең бөлінеді.
Азық-түлік нарығы субъектілерін — тауар өндірушілерді және сауданы — экономикалық тұрғыдан үйлестіру осы механизмдердің тиімділігіне тікелей байланысты.