Анадан өнеге көрмеген қыз жаман
Бұл мәтін — қазақ руханиятындағы тәрбие туралы ойлардың шоғырланған үлгісі. Негізгі өзек бір: ұл мен қыздың болмысы отбасындағы өнегеден басталып, елдік мінезге ұласады. Бала — тек ата-ананың қуанышы ғана емес, ертеңгі қоғамның тірегі.
Түйін идея
Ұлға — әкенің үлгісі, қызға — ананың өнегесі қажет. Үлгі көрмеген ұрпақтан мінез де, жауапкершілік те толық қалыптаспайды.
Отбасы тәрбиесі: өнегенің бастауы
«Анадан өнеге көрмеген қыз жаман. Атадан өнеге алмаған ұл жаман».
«Сіз ұлыңызды немесе қызыңызды тек өзіңіздің ата-аналық қуанышыңыз үшін ғана дүниеге әкеліп, тәрбиелеп жатқан жоқсыз. Сіздің отбасыңызда және сіздің басшылығыңызда болашақ азамат, болашақ қайраткер, болашақ күрескер өсіп келеді».
Үлгі мен тәртіптің өлшемі
«Ұл ақылды хош көрмес — ата үлгісін көрмесе; қыз жарытып ас бермес — ана үлгісін көрмесе».
«Қызы анадан үйренбей өнеге алмас, ұл атадан үйренбей сапар шекпес».
Ұл: намыс, жауапкершілік, елдік мінез
«Жақсыдан болат ұл туса — жауырынынан өтін алса да, жамандарға жалынбас».
«Туған ұлдан не пайда — қолына найза алмаса, атаның жолын қумаса».
«Атадан жақсы ұл туса — елінің зоры болады, атадан жаман ұл туса — адам біткеннің қоры болады».
«Ұл туса — әкеге тартар».
Әке мен ұлдың орны
«Билеуші — билеуші, ал бағынышты — бағынышты; әке — әке, ал ұл — ұл болу керек».
«Ата тұрып ұл сөйлесе — ер жеткені болар».
Қыз: инабат, өріс, ұлттың ұяты
«Әйел — үйдегі ырысың, ұл — айбарлы қылышың. Қыз — түздегі өрісің, келін — кеңейген тынысың».
Мінезді бұзатын әдеттер
- Олақ — міншіл
- Қызғаныш — күншіл
- Сырғақ — сыншыл
- Бос сөз — былшыл
«Ана тұрып қыз сөйлесе — бой жеткені болар».
«Оқыс сөз, одыраң мінез — үлгісі жоқ ұлдың, кер кеткен қыздың белгісі».
«Ұл тәрбиелей отырып, халықты тәрбиелейміз; қыз тәрбиелей отырып, ұлтты тәрбиелейміз».
Ата-анаға құрмет: адамдықтың өзегі
«Ата-анасын ардақтамаған ұл — нағыз қылмыскер. Ешбір ұлдың анасына бейжай қарауға құқы жоқ».
«Сүйер ұлың болса — сүй: сүйінерге жарар ол».
Ақыл мен дәулет: мәні бар, бірақ өлшемі басқа
«Дәулетті ұл — ошақтың қоры, дәулетсіз ұл — атаның соры».
«Ұлдың күні күн емес — атадан мал қалмаса; ата малы пұл емес — баста ақыл болмаса».
«Ат жемейтін ащы шөптің шыққанынан шықпағаны игі, адам ішпес ащы судың аққанынан ақпағаны игі. Атасының атын шығармаған жігерсіз ұлдың — туғанынан тумағаны игі».
Батырлық пен парыз: ең жоғары өлшем
«Ананың әлдиін білмеген — ұл болмайды, жарғыны білмеген — жауынгер болмайды».
«Бір жаралыға жәрдем беріп, оны аман алып қалған жауынгер — он ұл тапқан анадан артық».
Қорытынды ой: ұрпақ тәрбиесі — ұлт келешегі
«Атадан ұл туса — игі, ата жолын қуса — игі. Өзіне келер ұятын өзі біліп тұрса — игі».
«Тең атаның ұлы едің: дәрежеңді артық етсе — тәңірі етті».
Таңдау мәдениеті туралы ескерту
«Жал-құйрығы қаба деп — жабыдан айғыр салмаңыз, қалың малы арзан деп — жаманнан қатын алмаңыз. Жабыдан айғыр салсаңыз — жауға мінер ат тумас, жаман қатын алсаңыз — топқа кірер ұл тумас».
«Бақ қонады ұл таңдап, қонақ қонар үй таңдап. Болымы жоқ бозбала бейнеттен қашар бұлтыңдап».
«Атаның ұлы жақсыға — малыңды бер де, басың қос: бір күні болар керегі».
Бұл нақылдардың барлығы бір арнаға құяды: ұл мен қыздың көрген үлгісі — қоғамның көркі. Тәрбиенің түбі — құрмет, ұят, ақыл және жауапкершілік.